Effectiveness of an herbal preparation containing echinacea, propolis, and vitamin C in preventing respiratory tract infections in children. A randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter study
H.A. Cohen, I. Varsano, E. Kahan, E.M. Sarrell, Y. Uziel
Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine, 2004; 158: 217-221
Data utworzenia: 25.11.2004
Ostatnia modyfikacja: 21.04.2008
Opublikowano w Medycyna Praktyczna Pediatria 2004/05
Wprowadzenie
Ostre zakażenia dróg oddechowych (OZDO) u dzieci do 5. roku życia są częstą przyczyną wizyt w gabinetach lekarzy pierwszego kontaktu. Największą zachorowalność na OZDO obserwuje się w sezonie zimowym. Wielu lekarzy i pacjentów stosuje zapobiegawczo oraz w celu złagodzenia objawów choroby wyciąg z jeżówki - lek ziołowy, któremu przypisuje się właściwości immunostymulacyjne. Podobne właściwości posiada też propolis. W Izraelu od wielu lat dostępny jest bez recepty syrop będący mieszaniną wyciągu z jeżówki, propolisu i witaminy C, powszechnie stosowany w sezonie jesienno-zimowym zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Podobne preparaty są również dostępne w wielu innych krajach, w tym w Polsce. Mało jest jednak wiarygodnych danych na temat skuteczności i bezpieczeństwa tych leków.
Pytanie kliniczne
Czy stosowanie przez 12 tygodni syropu zawierającego wyciąg z jeżówki, propolis i witaminę C skutecznie w porównaniu z placebo zapobiega zakażeniom dróg oddechowych u dzieci w wieku 1-5 lat i czy jest bezpieczne?
Metodyka
badanie z randomizacją, podwójnie ślepa próba z placebo; analiza ITT
Lokalizacja
10 praktyk lekarzy rodzinnych w Izraelu
Badani
Kryteria kwalifikujące: wiek 1-5 lat.
Kryteria wykluczające: m.in. zakażenie górnych dróg oddechowych lub inna choroba infekcyjna w okresie 7 dni przed zakwalifikowaniem do badania, mukowiscydoza, niedobory odporności, wady anatomiczne układu oddechowego, zespół złego wchłaniania, stosowanie leków immunomodulujących w ciągu 4 tygodni przed rozpoczęciem badania.
Wyjściowo badane grupy nie różniły się znamiennie pod względem cech demograficznych i klinicznych (tab. 1.).
Tabela 1. Wyjściowa charakterystyka badanej populacji*
| wiek | 38,6 mies. |
| chłopcy | 53% |
* wybrane cechy, przybliżone wartości średnie dla obu grup
Interwencja
Chorych przydzielano losowo do jednej z 2 grup, w których w sezonie zimowym przez 12 tygodni podawano doustnie 2 razy dziennie, odpowiednio:
- syrop zawierający wyciąg z jeżówki purpurowej i jeżówki wąskolistnej (50 mg/ml), propolis (50 mg/ml) oraz witaminę C (10 mg/ml) w dawce 5 ml u dzieci do 3. rż., a u dzieci w wieku 4-5 lat - 7,5 ml;
- placebo.
W przypadku wystąpienia objawów zakażenia dróg oddechowych zwiększano częstość podawania leku lub placebo do 4 razy na dobę.
Punkty końcowe
- główny: ostre zakażenie dróg oddechowych;
- dodatkowe: (1) czas utrzymywania się objawów zakażenia dróg oddechowych, (2) przyjmowanie leków przeciwgorączkowych, (3) przyjmowanie antybiotyków, (4) liczba dni nieobecności w żłobku lub przedszkolu, (5) działania niepożądane.
Definicje:
- ostre zakażenie dróg oddechowych (OZDO) - wystąpienie, co najmniej po 5 dniach wolnych od jakichkolwiek objawów, >=1 spośród "dużych" objawów oraz >=1 spośród "małych" objawów. Objawy "duże": (1) temperatura ciała >38°C, (2) ostre zapalenie ucha środkowego, (3) zapalenie błony śluzowej gardła i migdałków, (4) objawy osłuchowe nad polami płucnymi typowe dla zapalenia płuc. Objawy "małe": (1) chrypka lub stridor, (2) zapalenie spojówek, (3) kaszel, (4) zapalenie błony śluzowej nosa.
Wyniki
Do badania zakwalifikowano 430 dzieci; 215 otrzymywało syrop zawierający wyciąg z jeżówki, propolis i witaminę C, a 215 - placebo. Końcową oceną objęto 328 (76%) dzieci, w tym 160 (74%) otrzymujących badany syrop oraz 168 (78%) - placebo. Najczęstszą przyczyną wycofania dziecka z badania była niechęć do przyjmowania leku (n = 49).
Po 12 tygodniach w grupie, w której stosowano syrop zawierający wyciąg z jeżówki, propolis i witaminę C, w porównaniu z grupą, w której podawano placebo, stwierdzono:
- mniejsze ryzyko wystąpienia co najmniej jednego epizodu OZDO (53,1 vs 89,3%; RR*: 0,60; 95% CI: 0,50-0,69; tab. 2.);
- mniejszą liczbę wszystkich epizodów OZDO (138 vs 308) oraz mniejszą liczbę epizodów w przeliczeniu na 1 dziecko (0,9 vs 1,8 epizodów/dziecko; p <0,001);
- krótszy czas utrzymywania się objawów OZDO (1,6 vs 2,9 dni; p <0,001);
- mniejszą liczbę dni (w przeliczeniu na 1 dziecko), w których dzieci przyjmowały leki przeciwgorączkowe (2,4 vs 4,9 dni/dziecko; p <0,001) oraz antybiotyki (3,4 vs 6,5 dni/dziecko; p <0,001);
- mniejszą (w przeliczeniu na 1 dziecko) liczbę dni nieobecności w żłobku lub przedszkolu (2,3 vs 4,5 dni/dziecko; p <0,001);
- podobną częstość występowania działań niepożądanych (5,6 vs 4,2%; ARI*: 1,4%; 95% CI: od -3,5 do 6,7).
(* RR, ARI - obliczone przez autorów opracowania na podstawie danych zawartych w badaniu)
Tabela 2. Skuteczność syropu zawierającego wyciąg z jeżówki, propolis i witaminę C w porównaniu z placebo w zapobieganiu zakażeniom dróg oddechowych u dzieci w wieku 1-5 lat w okresie 12 tygodni
| Punkt końcowy badania | Grupa badanego syropu (%) | Grupa kontrolna (%) | RRR* (95% CI) | NNT* (95% CI) |
| >=1 epizod OZDO | 53,1 | 89,3 | 40,5% (31-50) | 3 (3-4) |
* RRR, NNT - obliczone przez autorów opracowania na podstawie danych zawartych w artykule
Wniosek
Stosowanie w okresie zimowym przez 12 tygodni syropu zawierającego wyciąg z jeżówki, propolis i witaminę C w porównaniu z placebo skutecznie zapobiegało zakażeniom dróg oddechowych u dzieci w wieku 1-5 lat.
Opracowali: dr med. Przemko Kwinta,
dr med. Bożena Dubiel
Konsultował dr med. Józef Meszaros
Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej AM w Warszawie
Komentarz
Zagadnienie wpływu preparatów z jeżówki na odporność jest stale aktualne i przy każdej okazji poruszane na nowo. Zrozumiałe jest marzenie o "cudownym leku" wzmacniającym odporność organizmu. Sprzedaż takich preparatów ciągle się zwiększa, mimo braku wiarygodnych dowodów na ich skuteczność. Nie zmieniają tej tendencji również doniesienia o niekorzystnym stosunku korzyści do ryzyka (działania niepożądane) ani ostrzeżenia, że bliżej nieokreślona "stymulacja" układu odpornościowego może mieć zarówno korzystne, jak i opłakane skutki, zwłaszcza dla dzieci.
W komentowanej pracy Cohen i wsp. badali wpływ 12-tygodniowego podawania preparatu zawierającego wyciągi z 2 gatunków jeżówki, propolis i witaminę C na częstość zakażeń dróg oddechowych u dzieci. Uzyskane wyniki są zaskakująco korzystne: 50% zmniejszenie liczby zachorowań w grupie otrzymującej badany preparat w porównaniu z grupą placebo i nieliczne reakcje niepożądane. Czytelnik może się więc zastanawiać, skąd tak sceptyczny ton komentarza.
Pozytywne oceny preparatów jeżówki jako środków zwiększających odporność nie są niczym nowym, choć wyniki tak dobre, jak uzyskane przez Autorów omawianej pracy, nie są częste. Dużo jest natomiast badań, w których nie tylko nie zaobserwowano korzystnego wpływu jeżówki, lecz dodatkowo jej stosowanie zwiększało ryzyko działań niepożądanych. Takim przykładem może być prezentowana wcześniej praca Taylora i wsp.,1 w której jedynym efektem podawania wyciągu z jeżówki było zwiększenie liczby wysypek (p. także Med. Prakt. Pediatr. 3/2004, s. 81-83 - przyp. red.).
Należy zadać sobie pytanie, co mogło wpłynąć na uzyskanie w komentowanej pracy tak dobrych wyników. Konstrukcja badania przeprowadzonego przez Cohena i wsp. uniemożliwia obiektywne określenie, co naprawdę wywołało korzystny efekt. Autorzy stosowali mieszaninę wyciągów z dwóch różnych gatunków jeżówki (Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia), propolisu oraz witaminy C. Skromnie licząc, badany preparat zawierał kilkadziesiąt związków o nieznanych działaniach i współdziałaniach, trudno więc określić, co w nim pomagało.
Druga wątpliwość dotyczy przyjętej przez Autorów definicji epizodów zakażeń dróg oddechowych. Z metodyki wynika, że rejestrowano jedynie epizody z temperaturą ciała >38°C, objawami ostrego zapalenia migdałków, ucha środkowego lub zapalenia płuc, co oczywiście nie wyczerpuje objawów wirusowych zakażeń dróg oddechowych, a dodatkowo preferuje zakażenia bakteryjne. Trudno więc również określić, na co preparat pomaga.
Wreszcie trzecią wątpliwość budzi rzadkie występowanie reakcji niepożądanych (pojedyncze łagodne reakcje pokarmowe lub zastrzeżenia do smaku preparatu). Nie pokrywa się to z wynikami wcześniejszych prac.[1] Tymczasem wiadomo, że nawet podanie placebo powoduje objawy niepożądane u ok. 3% pacjentów (suchość w ustach, bóle głowy itp.). Nasuwa to poważne wątpliwości co do rzetelności obserwacji tych reakcji zgodnie z powiedzeniem, że jeśli ktoś nie widział działań niepożądanych, to może ich nie szukał zbyt dokładnie.
Złożony charakter ocenianego preparatu nie pozwala więc jednoznacznie wnioskować o działaniu ani jeżówki, ani propolisu. Nie wiemy również, czy badane dzieci nie miały niedoborów witaminy C, co także mogłoby tłumaczyć korzystne działanie preparatu. Autorzy wprawdzie wyrażają wątpliwość, czy dawki kwasu askorbinowego podawane w preparacie (100-150 mg) miały znaczenie, to jednak w przypadku niedoborów stosowana dawka witaminy C mogła poprawiać odporność dziecka.
Nasuwa się nieodparcie wniosek, że prezentowana praca została zaprojektowana w celu promocji badanego preparatu. Aby uzyskać opisane wyniki, trzeba zastosować ten konkretny preparat, a poszczególne jego składniki nie wystarczą. Wyraźnie widoczne zaangażowanie producenta (przygotowywał opakowania, placebo itp.) nasila to podejrzenie. Sponsorowanie prac tego typu nie jest niczym zdrożnym, sytuacja taka powinna jednak być zawsze jednoznacznie wyjaśniona. Natomiast disclaimer zamieszczony w pracy nie rozwiewa tych wątpliwości.
Warto zaznaczyć, że w 2004 roku opublikowano również inne prace, w których wykazano, że działanie jeżówki nie różniło się od placebo.[2,3] Liczba pozytywnych i negatywnych ocen wyrównuje się, a prawda w dalszym ciągu pozostaje nieznana. Pozostaje więc w mocy konkluzja, sformułowana przez Melcharta i wsp. w ostatnim przeglądzie zamieszczonym w Cochrane Library, że "aktualna wiedza na temat przetworów jeżówki nie uzasadnia ich stosowania w profilaktyce i leczeniu wirusowych zakażeń dróg oddechowych".[4]
dr med. Józef Meszaros
Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej AM w Warszawie
Piśmiennictwo do komentarza
