Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Krztusiec

dr hab. n. med. Ernest Kuchar
Klinika Pediatrii z Oddziałem Obserwacyjnym WUM
Krztusiec

Co to jest krztusieć i jaka jest jego przyczyna?

Krztusiec, znany dawniej jako koklusz, to ostra choroba zakaźna dróg oddechowych – bakteryjne zapalenie tchawicy i oskrzeli wywoływane przez zakażenie pałeczką krztuśca (Bortedella pertussis). Najważniejszym objawem krztuśca jest bardzo silny, napadowy, przewlekły kaszel, któremu zwykle towarzyszy duszność i świst wdechowy, określany jako „pianie”, lub wymioty. Krztusiec jest najgroźniejszy dla noworodków i niemowląt, jednak zachorować można w każdym wieku a chorobę przechodzić kilka razy w życiu.

Jak można się zarazić krztuścem?

Źródłem zakażenia pałeczką krztuśca są chorzy – zarówno z dzieci z pełnoobjawową chorobą, jak i młodzież czy osoby dorosłe, u których choroba może przebiegać łagodnie i niecharakterystycznie. Największa zaraźliwość występuje w pierwszych dwóch tygodniach choroby i utrzymuje się przez 4–5 tygodni, przy czym właściwa antybiotykoterapia skraca zaraźliwość do 5 dni. Co istotne, nie występuje nosicielstwo pałeczek krztuśca, zatem od osób zdrowych nie można się zarazić. Krztusiec jest bardzo zaraźliwy, bardziej nawet niż ospa wietrzna. Ryzyko zachorowania osoby wrażliwej na zachorowanie po kontakcie z chorym przekracza 80%. Zakażenie przenosi się drogą kropelkową podczas kaszlu i kichania, a także poprzez kontakt bezpośredni, choć w tym przypadku zaraźliwość jest znacznie mniejsza.

Jak przebiega krztusiec?

Okres wylęgania krztuśca wynosi 7–10 dni, rzadko może trwać do 3 tygodni Choroba ma charakter długotrwały, przewlekający się. Kaszel utrzymuje się przez trzy i więcej miesięcy, zwykle nasilając się nocą. Objawy krztuśca zależą od wieku chorego i jego stanu uodpornienia, co oznacza, że u osób dorosłych wielokrotnie szczepionych przeciwko krztuścowi w dzieciństwie, krztusiec zwykle przebiega w złagodzonej, niecharakterystycznej postaci. Często jedynym objawem krztuśca u osób dorosłych jest przewlekły kaszel, który utrzymuje się przez kilka miesięcy. Objaw ten może być bagatelizowany i osoby chore nie korzystają z pomocy lekarzy, a wówczas przez kilka tygodni są źródłem zakażenia dla osób, z którymi mają kontakt: współpracowników, znajomych i rodzin, w tym niemowląt i małych dzieci. Krztusiec przebiega w fazach, które różnią się objawami. U dzieci występują trzy fazy krztuśca, u osób dorosłych zwykle tylko dwie fazy.

  1. Pierwsza, nieżytowa faza krztuśca jest w praktyce nie do odróżnienia od ciężkiego przeziębienia. Charakteryzuje się występowaniem objawów typowych dla infekcji dróg oddechowych: suchego kaszlu, kataru, stanów podgorączkowych, bólu i zapalenia gardła. Powyższe objawy utrzymują się przez 1–2 tygodni.
  2. Faza napadów kaszlu – trwa 2–4 tygodni. Objawy w tej fazie różnią się w zależności od wieku chorego i stanu uodpornienia. U niemowląt dominują napady duszności, łzawienie oczu, zaczerwienienie twarzy, sinicabezdech. Groźne bezdechy mogą być jedynym objawem choroby u najmłodszych niemowląt. U starszych dzieci typowe napady kaszlu zwiększają stopniowo swoją częstotliwość i nasilenie dochodząc u nieszczepionych dzieci do kilkudziesięciu napadów dziennie. Czynnikiem wyzwalającym napad mogą być emocje, jedzenie, kichanie, ziewanie oraz sen. U osób dorosłych jedynym objawem krztuśca może być przewlekły, suchy kaszel, który zwykle nasila się nocą i stopniowo łagodnieje z czasem.
    Klasyczny napad kaszlu krztuścowego

    Napad kaszlu rozpoczyna się serią kilku silnych kaszlnięć na jednym wydechu, po czym następuje głęboki świszczący wdech. Przypomina to pianie koguta i jest najczęściej określane jako „zanoszenie się”. Po napadzie kaszlu mogą wystąpić wymioty. W czasie kaszlu chore dziecko czerwienieje na twarzy, czasem sinieje. Może wystąpić nabrzmienie żył, ślinienie, łzawienie, a nawet wytrzeszcz gałek ocznych. Niedotlenienie oraz zwiększone ciśnienie krwi w czasie napadu kaszlu mogą prowadzić do pękania naczyń krwionośnych i powstania wybroczyn na twarzy, wylewów do spojówek i krwawień z nosa. U niemowląt pod koniec napadu może dojść do bezdechu, a następnie drgawek.
  3. Faza zdrowienia. W tej fazie stopniowo zmniejsza się częstotliwość oraz intensywność napadów kaszlu, ale sam kaszel może się utrzymywać bardzo długo. Suchy kaszel, klasycznie nasilający się nocą, stopniowo łagodnieje i utrzymuje się jeszcze przez kilka do kilkunastu tygodni. Ataki kaszlu są prowokowane przez różnorodne czynniki drażniące, w tym emocje czy zmiany temperatury. Przyczyną przewlekłego kaszlu jest uszkodzenie dróg oddechowych przez toksyny bakteryjne, dlatego gdy doszło już do uszkodzenia błony śluzowej leczenie antybiotykiem nie łagodzi objawów klinicznych, chociaż zabija bakterie.

Jakie mogą być powikłania krztuśca?

Powikłania krztuśca zależą od wieku i stanu uodpornienia chorego. Dla niemowląt krztusiec jest bardzo niebezpieczną chorobą, zagrażającą ciężkimi powikłaniami a nawet śmiercią.

Do typowych powikłań należą zapalenie płuc i zapalenie ucha środkowego. Może dojść do uszkodzenia płuc (niedodma, rozstrzenie oskrzeli). Najgroźniejszym powikłaniem jest krztuścowe uszkodzenie mózgu, które objawia się napadami drgawek, zaburzeniami świadomości, niedowładami i uszkodzeniem nerwów czaszkowych i prowadzi do trwałego kalectwa. Im dziecko starsze i im więcej otrzymało dawek szczepionki przeciw krztuścowi, tym przebieg choroby jest łagodniejszy. Popularne przekonanie, że krztusiec to choroba wyłącznie małych dzieci jest błędne. U osób dorosłych, a zwłaszcza starszych, częstymi powikłaniami krztuśca są wywołane przez przewlekły kaszel zaburzenia snu, nietrzymanie moczu, utrata masy ciała, przepuklina pachwinowa, a rzadko nawet złamania żeber czy krwawienia do mózgu.

Jak się leczy krztusiec?

W ostrej nieżytowej fazie krztuśca leczenie właściwym antybiotykiem może zahamować rozwój choroby. W rozwiniętej fazie kaszlu, antybiotyk jedynie skraca okres zaraźliwości, natomiast nie ma wpływu na objawy choroby. Wiemy, że chory na krztusiec przestaje zarażać po 5 dniach właściwej antybiotykoterapii. Niestety nie ma leków o udowodnionym działaniu łagodzącym kaszel krztuścowy w rozwiniętej fazie choroby.

Jak można zapobiegać krztuścowi?

Profilaktyka krztuśca polega na regularnych szczepieniach ochronnych. Krztusiec jest tak groźną chorobą dla niemowląt, że szczepienia przeciwko krztuścowi są powszechnie stosowane u prawie wszystkich niemowląt na całym świecie. Pierwsze szczepionki przeciwko krztuścowi, które zawierały całe, zabite pałeczki krztuśca (szczepionki pełnokomórkowe DTPw) zostały opracowane pod koniec lat 40. XX wieku. W Polsce są stosowane od lat 50. XX wieku. Ze względu na stosunkowo częste występowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych po szczepionkach pełnokomórkowych, w latach 80. opracowano znacznie lepiej tolerowane szczepionki bezkomórkowe, zawierające poszczególne oczyszczone antygeny krztuśca (DTPa). W krajach rozwiniętych (Europa zachodnia, USA, Kanada, Japonia) szczepionki bezkomórkowe szybko zastąpiły szczepionki pełnokomórkowe. Powszechne szczepienia pozwoliły na opanowanie zachorowań wśród niemowląt, ale nie doprowadziły do całkowitego wyeliminowania krztuśca. Ochrona poszczepienna jest niestety niepełna. Dzieje się tak dlatego, że także naturalne przechorowanie krztuśca zapewnia nietrwałą odporność, która przemija w ciągu 5–10 lat od zachorowania. Oznacza to, że po upływie 5–10 lat od ostatniej dawki, przyjęte w przeszłości szczepienia nadal chronią przed krztuścem o ciężkim przebiegu, natomiast zwykle nie zabezpieczają przed zakażeniem i łagodnym zachorowaniem, które może się objawiać na przykład samym suchym kaszlem. Wiemy, że chorują zwykle osoby z niepełnymi szczepieniami oraz, że ryzyko zachorowania rośnie wraz z upływem czasu od ostatniej dawki szczepionki.

Zgodnie z aktualnym programem szczepień ochronnych obowiązkowe szczepienia przeciwko krztuścowi obejmują trzy dawki szczepienia podstawowego podawane w pierwszym półroczu życia (od 2. miesiąca życia) oraz dwóch dawek przypominających (16.–18. miesiąca oraz w 6. roku życia). Szczepionkę pełnokomórkową (DTPw) można stosować maksymalnie do ukończenia 3. roku życia. Dostępne są szczepionki bezkomórkowe do stosowania w ramach szczepienia podstawowego u małych dzieci, ale są one odpłatne. W 6. roku życia dzieci otrzymują szczepionkę bezkomórkową DTPa. Dla nastolatków i dorosłych przeznaczona jest szczepionka Tdap o zmniejszonej zawartości antygenów krztuścowych i toksoidu błoniczego, która jest w Polsce stosowana w ramach odpłatnych szczepień zalecanych.

Aktualna sytuacja epidemiologiczna krztuśca w Polsce

Przed wprowadzeniem powszechnych szczepień ochronnych krztusiec był w Polsce bardzo częstą i groźną chorobą zakaźną wieku dziecięcego. Jeszcze w latach 50. XX wieku zapadalność na krztusiec była bardzo wysoka i zgłaszano rocznie 1000–1400 zgonów wywołanych przez tę chorobę. Wprowadzenie powszechnych szczepień przeciwko krztuścowi (za pomocą trójwartościowej, pełnokomórkowej szczepionki skojarzonej przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi – DTPw) bardzo poprawiło tę niekorzystną sytuację. W latach 60. XX wieku liczba zachorowań na krztusiec zmniejszyła się do bardzo niskiego poziomu. Ta korzystna sytuacja epidemiologiczna utrzymywała się do końca lat 80. Następnie, pomimo wysokiego odsetka zaszczepionych dzieci, liczba zachorowań na krztusiec ponownie się zwiększyła, przy czym zachorowania przesunęły się na starsze grupy wiekowe: nastolatków i dorosłych. Podobny trend obserwowano także w innych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych. Nie są znane przyczyny tego wzrostu zachorowań. Prawdopodobnie stosowane dotąd szczepionki pozwoliły uchronić niemowlęta przed krztuścem o ciężkim przebiegu, natomiast nie chronią dorosłych przed zakażeniem pałeczką krztuśca i łagodnymi postaciami choroby. Nieleczeni dorośli chorzy zakażają osoby z otoczenia. Wiemy, że po 10–20 lat po przechorowaniu krztuśca możliwe jest ponowne zachorowanie. Aktualnie obserwujemy w Polsce wyraźny wzrost liczby zachorowań na krztusiec. Najwięcej zachorowań występuje wśród osób szczepionych w dzieciństwie, które obecnie mają 10–20 lat. W 2012 roku zgłoszono ponad 4,5 tysiąca zachorowań, trzy razy więcej niż w poprzednim roku. Te niekorzystne trendy tłumaczy się stopniowym zanikaniem nabytej odporności (także tej nabytej po naturalnym zachorowaniu), jak też lepszą diagnostyką laboratoryjną choroby.

Kiedy można podejrzewać krztusiec?

Krztusiec należy podejrzewać w przypadku kaszlu, który utrzymuje się ponad 7 dni, a zwłaszcza gdy kaszel trwa dłużej, nasila się nocą i ma charakter napadowy. Im dłużej utrzymuje się kaszel, tym większe jest prawdopodobieństwo, że jego przyczyną jest zakażenie pałeczką krztuśca. W początkowym okresie krztusiec jest nieodróżnialny od wirusowych infekcji górnych dróg oddechowych – jeżeli nie wystąpią typowe napady kaszlu zakończone „zanoszeniem się” lub wymiotami, to prawdopodobnie nie pomyślimy o krztuścu. Warto pamiętać, że obraz kliniczny krztuśca u młodzieży i osób dorosłych może być znacznie złagodzony w porównaniu z występującym u niemowląt. Krztusiec może przebiegać, jako przewlekły kaszel bez innych objawów, przewlekłe zapalenie górnych dróg oddechowych z łagodnym kaszlem, zapalenie oskrzeli z uporczywym i męczącym kaszlem i rzadziej, pod postacią zapalenia płuc. Napady kaszlu mogą nawracać w czasie przeziębień lub pod wpływem czynników drażniących.

05.06.2017

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Poradnik świadomego pacjenta