Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Biegunka

dr hab. n. med. Piotr Kopiński
NZOZ „Atopia” Kraków
Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia
Biegunka
Fot. iStock.com

Co to jest biegunka?

Biegunka polega na oddawaniu stolca o zbyt luźnej konsystencji (płynnej, półpłynnej), oddawaniu stolca zbyt często, czyli więcej niż trzy wypróżnienia dziennie. Czasem liczba wypróżnień jest prawidłowa, ale objętość stolca jest zwiększona (przyjęta norma to 200g treści/dzień). W większości przypadków biegunka pojawia się nagle, a jej przyczyna jest łatwa do zdiagnozowania.

Przyjmuje się, że biegunka ostra trwa do 2 tygodni, a przewlekła dłużej niż 4 tygodnie.

Stolec stopniowo formuje się w jelicie grubym, które składa się kolejno z kątnicy (popularnej „ślepej kiszki”), okrężnicy (wstępującej po stronie prawej, poprzecznej biegnącej w poprzek jamy brzusznej i zstępującej po stronie lewej), która przechodzi w esicę (nazwa oddaje zygzakowaty przebieg tego odcinka jelita), ta zaś w prostnicę (odbytnicę), która w warunkach prawidłowych powinna być pusta, to znaczy bez treści kałowej. Przyczyny rozwolnienia stolca (i przyczyny biegunki) mogą jednak wynikać także z chorób lub zaburzeń czynności wyżej położonych pięter przewodu pokarmowego, np. jelita cienkiego. Jelito grube (i cienkie) leży w jamie brzusznej, wyjątkiem jest końcowy odcinek esicy i odbytnica, które leżą w miednicy małej. Końcowym punktem przewodu pokarmowego jest odbyt zaopatrzony zwieraczem, rozluźniającym się podczas oddawania stolca.

Jak powstaje biegunka?

Formowanie prawidłowego stolca wymaga wchłonięcia składników pokarmowych, ale także wody i elektrolitów (jonów soli nieorganicznych). Składniki pokarmowe są wchłaniane głównie w jelicie cienkim, woda – w jelicie grubym. W pewnym uproszczeniu, jeśli mechanizmy wchłaniania treści pokarmowej do ścian jelita zawiodą, w jelicie grubym pojawia się płynna lub półpłynna masa o zwiększonej objętości, dodatkowo drażniąca ściany jelita, co przyspiesza perystaltykę i prowadzi do wypróżnień, nawet mimowolnych.

Prawidłowe mechanizmy zawodzą z wielu różnych przyczyn. Może do tego dojść z powodu przyjmowania substancji chemicznych, które „ściągają” wodę do jelita (tak działają niektóre leki przeczyszczające), w przypadku przyspieszenia pasażu jelitowego (np. z powodu stresu lub diety z bardzo dużą ilością błonnika), po spożyciu pokarmu, w którym znajdują się drobnoustroje lub toksyny (np. nieświeża żywność) lub operacyjnego usunięcia fragmentu jelita.

Jak często występuje biegunka i jakie są jej najważniejsze przyczyny?

Biegunka występuje powszechnie i często bywa niegroźnym objawem.

Biegunki ostre są o wiele częstsze od przewlekłych. Do ich najczęstszych przyczyn należą zakażenia bakteryjne i wirusowe przewodu pokarmowego. Najczęstszymi czynnikami z grupy wirusów są rotawirusy (zwłaszcza u dzieci), norowirusy i niektóre adenowirusy. Do bakterii najczęściej powodujące biegunki należą szczepy Shigella, Salmonella (popularna salmonelloza), Escherichia coli (tylko niektóre szczepy są chorobotwórcze) i Campylobacter. W części przypadków wystarczającą przyczyną jest sam jad bakteryjny obecny w pokarmie (np. w lodach toksyna gronkowcowa). W sumie ostre biegunki infekcyjne stanowią prawie 90% wszystkich biegunek ostrych. W części przypadków towarzyszą im wymioty i nudności, wtedy stan chorego jest cięższy, odwadnia się on szybciej i wymaga dożylnego podawania płynów (a więc wizyty w poradni lub hospitalizacji).

Inną częstą przyczyną ostrej biegunki są leki, najczęściej antybiotyki o tzw. szerokim spektrum (a więc zabijające liczne szczepy bakterii jelitowych), leki i używki aktywujące układ sympatyczny (kawa, teofilina, niektóre leki przeciwdepresyjne, hormony tarczycy), leki nasercowe (diltiazem lub enalapryl) oraz środki zobojętniające kwas solny żołądka (zwłaszcza sole magnezu, które nie wchłaniają się ze światła przewodu pokarmowego,, tak działa też znana „sól gorzka”, czyli siarczan magnezu). Generalnie leki przeczyszczające, jeśli nadużywane, mogą prowadzić do biegunki, która zwykle ustępuje do dwóch dni od odstawienia leków. Należy pamiętać, że innym nieprzyjemnym skutkiem nadużycia leków przeczyszczających są – odwrotnie – zaparcia, tak zwane nawykowe.

Ostre biegunki są też powodowane przez zatrucia nieinfekcyjne. Typowymi przyczynami są grzyby (muchomor sromotnikowy!), alkohol etylowy i środki owadobójcze (zawierające fosforany). Także różne ostre choroby jamy brzusznej mogą rozpoczynać się gwałtowną biegunką. Przykładowo może to być wirusowe zapalenie wątroby typu A (tzw. żółtaczka pokarmowa), zapalenie uchyłków jelita grubego i tzw. zapalenie niedokrwienne jelita grubego, gdy przyczyną jest nagłe upośledzenie napływu krwi tętniczej do jelita, zwykle na tle miażdżycowym. Należy pamiętać, że nawet ostre zapalenie wyrostka robaczkowego może zacząć się paradoksalnie biegunką, która w ciągu paru godzin ustępuje typowym objawom tej choroby, do których należą: zatrzymanie stolca i wiatrów (a więc odwrotność biegunki), ból brzucha, nudności, wymioty i gorączka.

Bardziej zróżnicowane są przyczyny biegunki przewlekłej, chociaż i tu 9/10 przypadków stanowią trzy przyczyny: tzw. nieswoiste zapalenia jelita (choroba Leśniowskiego i Crohna oraz wrzodziejące zapalenie okrężnicy), rak jelita grubego i zespół jelita drażliwego.

Przewlekłą biegunkę mogą powodować też te same leki i toksyny, które mogą być przyczyną biegunki ostrej. Uwagę należy zwrócić także na przewlekłe nadużywanie alkoholu i zatrucie arszenikiem. W szczególności przewlekłe stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum może powodować dramatyczne zmiany flory bakteryjnej jelita grubego. W miejsce pożytecznych, ginących wskutek działania antybiotyku drobnoustrojów, rozwija się beztlenowa bakteria Clostridium difficile, zwykle oporna na większość antybiotyków. Choroba ta, zwana „rzekomobłoniastym zapaleniem jelit”, jest najcięższym biegunkowym powikłaniem antybiotykoterapii.

Rzadką przyczyną przewlekłej biegunki są nowotwory produkujące hormony jelitowe, silnie pobudzające wydzielanie płynu i elektrolitów do światłą przewodu pokarmowego, aktywujące także perystaltykę (najlepiej znany jest tzw. zespół Zollingera i Ellisona, gruczolak produkujący gastrynę). Najczęściej są to nowotwory niezłośliwe.

Cała grupa przewlekłych biegunek sekrecyjnych wynika z zaburzeń wchłaniania jelitowego. Przyczyną może być celiakia (nietolerancja glutenu), niedobór niektórych enzymów jelitowych rozkładających dwucukry albo niedostateczne trawienie tłuszczów. W tym ostatnim przypadku niezbędne jest współdziałanie żółci (detergent) i właściwych czynników rozkładających (enzymy soku trzustkowego, zwłaszcza lipaza trzustkowa). Problem pojawia się zarówno w razie choroby dróg żółciowych (kamica, żółtaczka mechaniczna), gdy brak bilirubiny i kwasów żółciowych, jak i trzustki (zapalenie przewlekłe lub ostre, mukowiscydoza, rak głowy narządu), gdy występuje niedobór soku trzustkowego. Inne przyczyny biegunek tłuszczowych są rzadsze (mukowiscydoza, celiakia i tzw. choroba Whipple’a).

Biegunki sekrecyjne mogą też pojawić się w razie zastoju treści pokarmowej w jakimś fragmencie jelit (np. zespół ślepej pętli jelitowej wytworzonej po zabiegu operacyjnym na przewodzie pokarmowym) i w przetokach jelitowych (np. w chorobie Leśniowskiego i Crohna).

We wszystkich takich przypadkach ściana jelit reaguje wzmożoną sekrecją (woda, elektrolity, białka), wzrasta objętość niewchłoniętej treści pokarmowej, działa opisany wyżej mechanizm osmotyczny, a ze składników pokarmowych pozostających w świetle jelita korzystają nieprawidłowo i w nadmiarze rozwijające się bakterie (powodują procesy fermentacyjne, stąd czasem można spotkać się z nazwą „biegunka fermentacyjna”). I wreszcie podrażnione ściany jelita reagują wzmożoną perystaltyką (komponent motoryczny biegunki sekrecyjnej).

Leki, które mogą, drażniąc ściany jelit, powodować przewlekły stan zapalny i biegunkę, to m.in. cytostatyki (w chemioterapii nowotworów, zwłaszcza jeśli podawane są doustnie), niesteroidowe leki przeciwzapalne (jak aspiryna), preparaty złota i niektóre leki stosowane w leczeniu choroby wrzodowej.

Typowa przewlekła biegunka motoryczna występuje u osób stosujących długotrwale środki przeczyszczające aktywujące perystaltykę (bisakodyl, aloes), inne leki przyspieszające pasaż (metoklopramid) oraz w nadczynności tarczycy. Najczęstszą przyczyną jest jednak w tej grupie zespół jelita drażliwego.

Czy biegunka może być groźna?

Paradoksalnie ostra biegunka, której nie towarzyszą inne ciężkie objawy, a która wpisuje się w obraz biegunki zakaźnej, zwykle nie jest groźna, zwłaszcza jeśli pamięta się o właściwym i szybkim nawadnianiu chorego. Bezwzględnie należy zwrócić się do lekarza, jeśli biegunce towarzyszą takie objawy, jak wymioty i gorączka, w szczególności, gdy chory szybko się odwadnia, mimo prawidłowego postępowania.

Niepokój powinny budzić wszystkie przeciągające się ostre biegunki i wszystkie biegunki przewlekłe. Konieczna jest wówczas konsultacja lekarska. Należy pamiętać o zwróceniu się do lekarza w przypadku każdej biegunki u osoby w podeszłym wieku, gdyż często nie odczuwa ona pragnienia i może u niej niespodzianie rozwinąć się odwodnienie, a nawet wstrząs z niedoboru płynu we krwi i tkankach. Ponadto, co oczywiste, z listy przyczyn podanych wyżej wynika konieczność sprawnej diagnostyki każdej biegunki przewlekłej.

Jak lekarz stawia diagnozę?

Rozpoznanie – jak zawsze – opiera się na wywiadzie, badaniu i badaniach dodatkowych. Najczęściej już zebranie dokładnego wywiadu rozstrzyga o rozpoznaniu – typowe dolegliwości towarzyszą wielu chorobom, np. wspomnianemu wyżej ostremu zatruciu pokarmowemu, żółtaczce zakaźnej, zapaleniu trzustki, AIDS i wielu innym.

Lekarz szczególną uwagę zwróci na spożywanie w ostatnim czasie surowego mięsa, owoców morza lub wody ze strumienia (zatrucie pokarmowe), dopyta o objawy towarzyszące, np. obecność wymiotów w ciężkim zatruciu, bólu brzucha, przewlekłą utratę masy ciała z brakiem apetytu, niedawny pobyt za granicą, objawy nadczynności tarczycy lub wcześniejsze rozpoznanie celiakii u pacjenta. Kluczowymi informacjami może być czas trwania objawów (godziny, dni, tygodnie), współistnienie krwi, ropy lub śluzu w stolcu, odbarwienie stolca, charakterystyczny wygląd stolca w tzw. biegunce tłuszczowej (połyskliwe, jasne, o gnilnym zapachu masy kałowe).

Po zebraniu wywiadu, lekarz bada pacjenta. Następnie zleca badania dodatkowe. Zazwyczaj lekarz zleca pełne badanie krwi obwodowej i moczu, sprawdzenie we krwi aktywności enzymów wątrobowych, a z badań obrazowych USG jamy brzusznej. Dalsze badania są uzależnione od konkretnego przypadku.

Jak postępować w przypadku pojawienia się biegunki? Co robić, aby uniknąć wystąpienia objawu?

Z tekstu zamieszczonego wyżej wynika jasno, kiedy należy udać się do lekarza. Ostrą biegunkę z typowymi objawami wskazującymi na jej zakaźny charakter, można leczyć w domu. Dolegliwość nie wymaga interwencji lekarza, o ile nie towarzyszą jej: nudności, wymioty i gorączka, a objawy szybko ustępują.

Typowe objawy odwodnienia obejmują pragnienie, suchość w ustach, spadek ciśnienia tętniczego, przyspieszenie tętna. Nie wszystkie te objawy muszą pojawić się u chorego, np. osoby wymiotujące mogą nie mieć przyspieszonego tętna. Osoby starsze mogą nie odczuwać pragnienia. Należy pamiętać, że biegunka zakaźna może być zaraźliwa, jeśli nie przestrzega się podstawowych zasad higieny.

Do nawadniania służą dostępne w każdej aptece bez recepty preparaty do rozpuszczania w przegotowanej wodzie, zawierające elektrolity i glukozę w odpowiednim stężeniu. Wskazana może być gorzka herbata. W miarę ustępowania objawów należy podawać pokarmy niedrażniące ścian jelit (kleik ryżowy, marchwianka, suchary). Soki owocowe i słodkie produkty są przeciwwskazane.

Jeśli jesteśmy pewni, że biegunka ma podłoże psychosomatyczne, wtedy można podać dostępne bez recepty leki hamujące perystaltykę (loperamid).

Jeśli biegunce towarzyszą niepokojące objawy, przewleka się lub ma charakter przewlekły, koniecznie chorego należy skierować do lekarza. Z opisu przewlekłych biegunek, podanego wyżej, jasno wynika, że u ich podłoża mogą być bardzo poważne, nawet zagrażające życiu choroby. Pomimo że bardzo częstą przyczyną jest względnie niegroźny zespół drażliwego jelita, chory z biegunką przewlekłą zawsze powinien udać się do lekarza.

Jeśli epizody biegunki nawracają, a przyczyna wywołująca jest znana, można próbować jej unikać. Prawie z reguły oznacza to właściwą dietę (np. niespożywanie mleka w przypadku nietolerancji dwucukru laktozy, pokarmów tłustych w chorobach dróg żółciowych i trzustki, alkoholu w chorobach wątroby, a zachowanie diety bezglutenowej w celiakii). Zachorowania na ostrą biegunkę zakaźną są rzadkie pod warunkiem zachowania podstawowych zasad higieny (niespożywanie nieświeżej żywności, systematyczne mycie rąk itp.). Szczególnie ważne jest to w razie wyjazdu do innych krajów, zwykle o niższych standardach higienicznych, gdzie może dojść do tzw. biegunki podróżnych. Może ją spowodować nawet zetknięcie się z niegroźną florą bakteryjną, ale inną od tej w kraju, do której przyzwyczajony jest nasz układ odpornościowy. Postępowanie jest takie samo, jak przy innych biegunkach zakaźnych, z tym że większość przypadków jest naprawdę niegroźna i często przyjmuje postać rozwolnień, gdy wystarczają środki hamujące perystaltykę (np. loperamid).

Właściwe nawyki higieniczne to oczywiste zachowania, które należy najbliższym wpajać od dziecka. Wypada przypomnieć, że dwie groźne choroby przebiegające z biegunką – wirusowe zapalenie wątroby oraz cholera – są typowymi „chorobami brudnych rąk”.

Data utworzenia: 09.11.2017
Zobacz także

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.
  • Dlaczego pacjenci muszą czekać w kolejkach?
    Narodowy Fundusz Zdrowia wydaje rocznie na leczenie pacjentów ponad 60 mld zł. Ale ani te pieniądze, ani rozwiązania wprowadzane przez Ministerstwo Zdrowia – tzw. pakiet onkologiczny i pakiet kolejkowy – nie zmienią sytuacji. Dlaczego?