Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Metotreksat (opis profesjonalny)

Działanie

Antymetabolit, antagonista kwasu foliowego. Hamuje aktywność reduktazy dihydrofolianowej katalizującej przemianę dihydrofolianu w tetrahydrofolian. Lek przeciwnowotworowy i immunosupresyjny. Hamuje syntezę nukleotydów purynowych oraz tymidynianów niezbędnych do syntezy i naprawy DNA oraz replikacji komórkowej. Działa głównie przez zahamowanie syntezy DNA, pośrednio hamuje również syntezę RNA i białek. Metotreksat działa swoiście na proliferujące komórki, głównie w fazie S cyklu komórkowego. Mechanizm działania leku w RZS nie jest do końca poznany. Podawany p.o. w dawkach do 30 mg/m2 pc. dobrze się wchłania z przewodu pokarmowego, jego dostępność biologiczna wynosi 60%. W większych dawkach wchłania się niecałkowicie z powodu wysycenia mechanizmów aktywnego transportu w przewodzie pokarmowym. U dzieci wchłania się 23–95% dawki. tmax po podaniu p.o. – 60–120 min, po podaniu i.m. – 30–60 min. W 50% wiąże się z białkami osocza. Nie przenika przez barierę krew–mózg, dlatego w celu uzyskania odpowiedniego stężenia w płynie mózgowo-rdzeniowym konieczne jest dokanałowe podawanie metotreksatu. Eliminacja jest trójfazowa, wydalanie następuje głównie przez nerki. t1/2 w końcowej fazie eliminacji wynosi 3–10 h u pacjentów leczonych małymi dawkami, 8–15 h u pacjentów leczonych dużymi dawkami. Ok. 41% dawki wydalane jest z moczem w ciągu 6 h w postaci niezmienionej, 90% dawki w ciągu 24 h. Upośledzenie czynności nerek zwiększa stężenie metotreksatu w surowicy.

Wskazania

W monoterapii lub w skojarzeniu z innymi lekami. Ostra białaczka limfoblastyczna u dzieci, ostra białaczka limfoblastyczna i szpikowa u dorosłych. Rak piersi, rak jajnika, rak jądra, rak głowy i szyi, rak płuca (drobnokomórkowy i wielkokomórkowy), mięsak kości, rak szyjki macicy, rak pęcherza, nabłoniak kosmówkowy, gruczolak kosmówkowy, zaśniad groniasty, zaawansowany ziarniniak grzybiasty. Leczenie i zapobieganie rozwojowi postaci oponowej białaczki i chłoniaka. Leczenie objawowe ciężkiej, opornej, powodującej inwalidztwo łuszczycy z rekalcynacją niereagującej na inne leczenie. Ciężkie, czynne RZS u chorych, u których konieczne jest zastosowanie leków modyfikujących przebieg choroby. Stosowanie dużych dawek metotreksatu z następową terapią odbudowującą folinianem wapnia wskazane jest w leczeniu mięsaków kościopochodnych i chłoniaków nieziarniczych.

Przeciwwskazania

Nadwrażliwość na metotreksat. Zaburzenia czynności wątroby i/lub nerek dużego stopnia (stężenie bilirubiny >5 mg%, klirens kreatyniny <20 ml/min), choroby układu krwiotwórczego (hipoplazja szpiku kostnego, leukopenia, małopłytkowość, niedokrwistość), ostre lub przewlekłe zakażenia (gruźlica, zakażenie HIV), owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej i przewodu pokarmowego, świeżo przebyte zabiegi operacyjne, niedobory odporności, ciąża, okres karmienia piersią. Metotreksat może upośledzać odpowiedź immunologiczną na szczepienie; nie należy przeprowadzać szczepień szczepionkami zawierającymi żywe drobnoustroje. Nie stosować u chorych na łuszczycę lub RZS przy współistniejącym alkoholizmie, marskości wątroby lub niewydolności wątroby z innych przyczyn. Ze względu na ryzyko uszkodzenia wątroby w trakcie leczenia należy unikać spożywania alkoholu i przyjmowania leków o działaniu hepatotoksycznym. Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku upośledzenia czynności szpiku kostnego, w wyniku uprzedniej radioterapii, chemioterapii lub długotrwałego leczenia (np. sulfonamidami, pochodnymi amidopiryny, difenylohydantoiny, chloramfenikolu, indometacyny). Wstępnym warunkiem rozpoczęcia leczenia dużymi dawkami metotreksatu jest zapewnienie odpowiedniej ilości folinianu wapnia do późniejszej terapii osłonowej, zapewnienie możliwości szybkiego oznaczania stężenia metotreksatu w surowicy krwi oraz dializowania chorego; stężenie metotreksatu w surowicy należy kontrolować bezpośrednio po zakończeniu wlewu oraz 24, 48 i 72 h później; na tej podstawie można ustalić dawkę folinianu wapnia; w celu zapobieżenia wytrącaniu się metotreksatu w nerkach należy prowadzić alkalizację ogólnoustrojową (alkalizację należy kontrolować za pomocą pomiarów pH moczu przynajmniej w ciągu 24 h po rozpoczęciu wlewu, należy zapobiegać zmniejszeniu pH moczu <6,8, nie należy stosować leków ani spożywać pokarmów prowadzących do zmniejszenia pH moczu). W trakcie leczenia należy regularnie kontrolować obraz krwi, szczególnie liczbę leukocytów i płytek krwi, a jeśli to konieczne, wykonać badanie szpiku kostnego. Konieczne są regularne badania czynności nerek i wątroby oraz RTG klatki piersiowej. W trakcie leczenia łuszczycy parametry hematologiczne należy sprawdzać przynajmniej raz w miesiącu, parametry czynności wątroby i nerek przynajmniej raz na 3 miesiące. Częstsze badania konieczne są w przypadku leczenia przeciwnowotworowego. W przypadku istnienia istotnej klinicznie trzeciej przestrzeni (np. wodobrzusze, wysięk w opłucnej) można się spodziewać wydłużenia t1/2 i nasilenia toksyczności metotreksatu. U chorych ze znaczną kumulacją płynów w trzeciej przestrzeni zaleca się usunięcie płynu przed leczeniem i monitorowanie stężenia metotreksatu w surowicy. Indukowane przez metotreksat uszkodzenie płuc (szczególnie, gdy towarzyszy mu suchy, nieproduktywny kaszel) może wymagać przerwania leczenia i dokładnego badania. Biegunka, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej oraz wrzodziejące zapalenie dziąseł wymagają przerwania leczenia ze względu na zagrożenie krwotocznym zapaleniem jelit i zgonem z powodu ich perforacji. Należy zachować ostrożność u chorych w podeszłym wieku. Zmiany łuszczycowe mogą ulec zaostrzeniu przy jednoczesnej ekspozycji na działanie promieniowania UV. Metotreksat może być przyczyną popromiennego zapalenia skóry i efektu opalenizny.

Interakcje

Metotreksat wykazuje antagonizm kompetycyjny z kwasem foliowym w procesie transportu czynnego przez błony komórkowe. Jednoczesne podawanie preparatów witaminowych zawierających kwas foliowy lub pochodne może osłabić działanie metotreksatu. Toksyczność metotreksatu mogą zwiększać leki wypierające go z wiązania z białkami osocza: salicylany, sulfonamidy, fenytoina, tetracykliny, chloramfenikol, kwas paraaminobenzoesowy, barbiturany, doustne środki antykoncepcyjne, doksorubicyna, cyklofosfamid, leki hipoglikemizujące, moczopędne; penicyliny mogą zmniejszać klirens nerkowy metotreksatu, a tym samym nasilać jego działania toksyczne na układ krwiotwórczy i pokarmowy; wymienionych leków nie należy stosować równolegle z metotreksatem. Alkaloidy Vinca mogą zwiększać wewnątrzkomórkowe stężenia metotreksatu i poliglutaminianów metotreksatu. Probenecyd i słabe kwasy zmniejszają wydzielanie metotreksatu w nerkach, co może powodować zwiększenie toksyczności metotreksatu. W przypadku jednoczesnego stosowania z NLPZ zwiększa się toksyczność metotreksatu; nie należy ich stosować przed podawaniem dużych dawek lub jednocześnie z dużymi dawkami metotreksatu i zachować ostrożność, stosując mniejsze dawki. Równoległe stosowanie metotreksatu z innymi lekami wydalanymi czynnie przez nerki może powodować zwiększenie stężenia metotreksatu w osoczu. Kortykosteroidy mogą zmniejszać skuteczność metotreksatu. Interakcje metotreksatu z preparatami złota, penicylaminą, hydroksychlorochinonem, sulfasalazyną lub lekami cytotoksycznymi nie są w pełni poznane i jednoczesne stosowanie tych preparatów może zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. W trakcie leczenia metotreksatem nie należy stosować środków nefro- lub hepatotoksycznych (m.in. etretynatu lub innych retionoidów, także alkoholu). W rzadkich przypadkach u chorych stosujących metotreksat i kotrimoksazol dochodzi do nasilenia supresji szpiku kostnego, prawdopodobnie poprzez dodatkowy efekt osłabiający działanie kwasu foliowego. Metotreksat może zmniejszać klirens teofiliny, dlatego należy kontrolować jej stężenie w trakcie jednoczesnego stosowania z metotreksatem.

Działania niepożądane

Zaczerwienienie skóry, świąd, pokrzywka, nadwrażliwość na światło, odbarwienia, łysienie, wylewy podskórne, teleangiektazje, trądzik, czyrakowatość, utrata włosów. Mielotoksyczność: często leukopenia i małopłytkowość, także niedokrwistość, pancytopenia, hipogammaglobulinemia, krwawienia, posocznica. Zapalenie dziąseł, często zapalenie gardła i zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, bóle brzucha, jadłowstręt, często nudności i wymioty oraz trudności w połykaniu, biegunka, owrzodzenia przewodu pokarmowego, krwawienia z przewodu pokarmowego, krwotoczne zapalenie jelit, perforacja jelit. Hepatotoksyczność: zwiększenie stężenia bilirubiny i aktywności fosfatazy zasadowej, AST, ALT, w przypadku długotrwałego stosowania ostra atrofia wątroby, zaburzenia metabolizmu tłuszczowego hepatocytów, okołowrotne zwłóknienie, marskość wątroby. Nefrotoksyczność: oliguria, anuria, zaburzenia elektrolitowe, azotemia, krwiomocz, zapalenie pęcherza moczowego. Zaburzenia jajeczkowania i spermatogenezy, przejściowa oligospermia, zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, poronienia, uszkodzenia płodu. Śródmiąższowe zapalenie płuc, śródmiąższowe zwłóknienie płuc, odwracalne nacieki eozynofili w płucach, sporadycznie ostry obrzęk płuc. Zaburzenia metaboliczne: cukrzyca, osteoporoza. Bóle i zawroty głowy, ciężkie zaburzenia świadomości, zaburzenia widzenia, afazja, drażliwość, porażenia połowicze, dysfunkcje motoryczne, porażenia nerwów czaszkowych, leukodystrofia, zapalenie pajęczynówki, drgawki, śpiączka i otępienie. Objawy alergiczne, gorączka, immunosupresja. W przypadkach dokanałowego podawania metotreksatu notowano neurotoksyczność. W przypadku przedawkowania jako antidotum należy zastosować folinian wapnia; podawanie preparatów folinianu wapnia należy rozpocząć jak najszybciej, opóźnienie może zmniejszyć jego skuteczność. W przypadku dużego przedawkowania należy nawadniać chorego i podawać środki alkalizujące mocz, by zapobiec uszkodzeniom nerek. Konieczne może być przetoczenie preparatów krwiopochodnych. Nie wykazano skuteczności hemodializy w usuwaniu metotreksatu. W przypadku przedawkowania po podaniu dokanałowym należy zastosować duże dawki folinianu wapnia, środki alkalizujące mocz, szybko przeprowadzić drenaż płynu mózgowo-rdzeniowego i perfuzję komorowo-lędźwiową.

Ciąża i laktacja

Kategoria X. Metotreksat jest przeciwwskazany u kobiet w ciąży chorych na łuszczycę lub RZS. W przypadku nowotworów konieczne jest rozważenie potencjalnych korzyści i ryzyka dla płodu. Lek może działać teratogennie i powodować śmierć płodu; przed rozpoczęciem leczenia należy wykluczyć ciążę. W trakcie leczenia i 12 tyg. po jego zakończeniu należy stosować skuteczne metody antykoncepcji. Metotreksat przenika do pokarmu kobiecego; nie należy karmić piersią w trakcie jego stosowania.

Dawkowanie

P.o., we wlewie i.v. lub w bolusie, i.m., dokanałowo, również i.a. Nowotwory lite i białaczka. Dawka jest ustalana indywidualnie w zależności od wskazań, ogólnego stanu i morfologii krwi obwodowej. Zwykle do 30 mg/m2 pc. 1 ×/d nie dłużej niż przez 5 dni, następnie zaleca się przynajmniej 2 tyg. przerwy. W chemioterapii skojarzonej dawka zależy od stosowanego schematu leczenia i toksyczności poszczególnych leków. Duże dawki (>100 mg/d) należy podawać we wlewie i.v. trwającym nie dłużej niż 24 h. Przykłady schematów dawkowania w białaczce: 3,3 mg/m2 pc./d przez 4–6 tyg. w połączeniu z innymi lekami cytostatycznymi; 2,5 mg/kg mc. co 2. tyg.; 30 mg/m2 pc./tydz. w leczeniu podtrzymującym; schemat z zastosowaniem dużych dawek: 1–12 g/m2 pc. i.v. powtarzane co 1–3 tyg.; 20 mg/m2 pc. 1 ×/tydz. w skojarzeniu z innymi lekami cytostatycznymi. Rak piersi 40 mg/m2 pc. w 1. dniu lub w 1. i 3. dniu lub 1. i 8. dniu lub 3 razy w roku. Nabłoniak kosmówkowy złośliwy: 15–30 mg/d przez 5 dni, z przerwami w leczeniu wynoszącymi 1 tydz. lub więcej. Dokanałowo: 0,2–0,5 mg/kg mc. lub 8–12 mg/m2 pc. co 2–3 dni; po zmniejszeniu nasilenia objawów – 1 ×/tydz., później co miesiąc do czasu, gdy wyniki badania płynu mózgowo-rdzeniowego wrócą do prawidłowych wartości. Maks. zalecana dawka do podawania dokanałowego wynosi 15 mg w stężeniu nieprzekraczającym 5 mg/ml. Profilaktycznie powinno się podawać lek dokanałowo co 6–8 tyg. Łuszczyca. Optymalna dawka tygodniowa wynosi 10–25 mg. Dawkę tygodniową można podawać 1 ×/tydz. lub w 2–3 daw. podz. podawanych co 12 h. P.o. początkowo zwykle 2,5–5 mg/tydz. I.m. lub i.v. początkowo 2,5 mg 3 ×/tydz. w odstępach na najmniej 12 h lub 7,5 mg 1 ×/tydz.; efekt leczniczy występuje zwykle w ciągu 4–6 tyg., w razie jego braku po 6 tyg. można stopniowo zwiększać dawkę o 2,5 mg/tydz. Dawkowanie można modyfikować do otrzymania optymalnej odpowiedzi na leczenie. Dawka maks.: 30 mg/tydz. Po określeniu optymalnej dawki należy ją zredukować do najmniejszej dawki efektywnej i stosować tak długo, jak to konieczne. RZS. P.o. początkowo zwykle 2,5–7,5 mg/tydz., następnie dawkę można zwiększyć do 10–25 mg/tydz. S.c., i.m. lub i.v. początkowo 7,5 mg 1 ×/tydz., w razie potrzeby dawkę można zwiększać o 2,5 mg/tydz.; dawka maks. – 25 mg/tydz. Po uzyskaniu poprawy dawkę zmniejszyć stopniowo do najmniejszej skutecznej. U osób z upośledzoną czynnością nerek dawkę zmniejszyć o 50%. U pacjentów w wieku podeszłym rozważyć zmniejszenie dawki. Dawkowanie można modyfikować w celu otrzymania optymalnej odpowiedzi na leczenie. Dawka maks.: 20 mg/tydz. Po określeniu optymalnej dawki należy ją zredukować do najmniejszej dawki efektywnej i stosować tak długo, jak to konieczne. Leczenie dużymi dawkami metotreksatu musi zostać szczegółowo zaplanowane; warunkiem wstępnym jest odpowiednie nawodnienie organizmu chorego, uzyskanie zasadowego pH moczu i określenie stężenia metotreksatu w surowicy. Opisano podawanie dawek do 25 g/m2 pc. Leczenie musi być zakończone ochronnym podaniem folinianu wapnia, w przeciwnym wypadku należy się liczyć z wystąpieniem poważnych działań niepożądanych, mogących prowadzić nawet do zgonu.

Uwagi

Stosowanie metotreksatu wiąże się z małym ryzykiem wystąpienia wymiotów; zaleca się zapobiegawcze podanie deksametazonu. Dokanałowo należy stosować roztwory metotreksatu niezawierające środków konserwujących. Lek powinien być stosowany pod nadzorem onkologa klinicznego z odpowiednim doświadczeniem w stosowaniu leków przeciwnowotworowych.

Preparaty na rynku polskim zawierające metotreksat

Ebetrexat (roztwór do wstrzykiwań)
Metex (roztwór do wstrzykiwań)
Methofill (tabletki)
Methofill (roztwór do wstrzykiwań)
Methofill SD (roztwór do wstrzykiwań)
Methotrexat-Ebewe (tabletki)
Methotrexat-Ebewe (roztwór do wstrzykiwań)
Methotrexat-Ebewe (koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji)
Metotab (tabletki)
Namaxir (roztwór do wstrzykiwań)
Trexan (tabletki)

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.