Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Hiperfosfatemia

Hiperfosfatemia
Fot. pixabay.com

Co to jest hiperfosfatemia i jakie są jej przyczyny?

Hiperfosfatemia to zbyt duże (powyżej prawidłowego zakresu) stężenie fosforu we krwi.

Fosfor ma bardzo duże znaczenie dla organizmu, gdyż od prawidłowej jego ilości i stężenia zależy prawidłowa budowa kości, wszystkich komórek ciała, materiału genetycznego (DNA) oraz substancji zapewniających komórkom energię.

Większość fosforu (90%) znajduje się w kościach. Tylko 1% fosforu zawiera płyn pozakomórkowy, w tym krew. Fosfor jest dostarczany do organizmu z pokarmami i płynami. Na stężenie tego pierwiastka w osoczu krwi wpływają zwłaszcza: hormon wydzielany przez przytarczyce (parathormon, PTH), witamina D oraz czynność nerek.

Poziom fosforu w surowicy krwi oznacza się jako stężenie fosforanów nieorganicznych. Prawidłowo u dorosłych stężenie to wynosi 0,8—1,5 mmol/l. W różnych laboratoriach ten zakres – na wyniku wydawanym pacjentowi podawany jako zakres normy – może się nieznacznie różnić.

U dzieci prawidłowe stężenie fosforanów nieorganicznych jest większe (o 30—50%), a zakres normy zależy od wieku dziecka.

Na hiperfosfatemię u osoby dorosłej wskazuje stężenie fosforanów nieorganicznych powyżej 1,5 mmol/l.

Wśród przyczyn hiperfosfatemii należy wymienić: nadmierną podaż fosforu z pokarmami, płynami lub lekami, upośledzone wydalanie przez nerki oraz jego przesunięcie z wnętrza komórek (tzw. ucieczka fosforu z komórek).

Jeżeli czynność nerek jest prawidłowa, to przyjmowanie nawet dużych ilości fosforu bardzo rzadko prowadzi do hiperfosfatemii. Może się to zdarzyć u osób nadużywających środków przeczyszczających zawierających fosforany lub przyjmujących zbyt duże dawki witaminy D.

Najczęstszą przyczynę hiperfosfatemii stanowi upośledzone wydalanie fosforu z moczem. Niewydolność nerek może być ostra lub przewlekła. W przypadku przewlekłej choroby nerek do hiperfosfatemii dochodzi, jeśli wartość GFR wynosi mniej niż 30 ml/min/1,73 m2, co oznacza, że doszło do utraty ok. 50% sprawności nerek.

Niedoczynność przytarczyc (niedobór hormonu PTH) również powoduje zmniejszone wydalanie fosforu z moczem. Rzadką przyczyną tego stanu są wrodzone zaburzenia, które objawiają się jak niedoczynność przytarczyc, ale ich istotą jest oporność tkanek na PTH (tzw. rzekoma niedoczynność przytarczyc).

Rzadko przyczyną hiperfosfatemii bywa ucieczka fosforu z komórek i zwiększona jego ilość we krwi. Zdarza się to w przypadku uszkodzenia mięśni (tzw. rabdomioliza) lub rozpadu guzów nowotworowych (np. po chemioterapii).

Niekiedy podwyższone wyniki stężenia fosforanów nieorganicznych w surowicy krwi są fałszywie dodatnie, co oznacza, że rzeczywiste stężenie fosforu pozostaje w granicach normy. Jest to tzw. rzekoma hiperfosfatemia, spowodowana obecnością dużych ilości nieprawidłowych białek we krwi (np. szpiczak plazmocytowy).

Jak często występuje hiperfosfatemia?

Hiperfosfatemia to bardzo częste zaburzenie u osób z ciężką niewydolnością nerek, zwłaszcza leczonych dializami. Poza tą grupą chorych zdarza się rzadko.

Jakie są objawy hiperfosfatemii?

Hiperfosfatemia zwykle nie powoduje żadnych objawów.

Można zaobserwować objawy hipokalcemii, gdyż fosfor wiąże się we krwi z wapniem, co doprowadza do zmniejszenia stężenia wapnia.

Objawy zwykle pojawiają się dopiero wtedy, gdy stężenie wapnia jest mniejsze niż ok. 1,9 mmol/l lub gdy się bardzo szybko zmniejsza (np. u osób z ostrą hiperfosfatemią z powodu uszkodzenia mięśni). Mogą wtedy wystąpić typowe objawy tzw. tężyczki: uczucie mrowienia (zwykle wokół ust, palce dłoni, stopy), skurcz mięśni ręki prowadzący do charakterystycznego ułożenia dłoni, ze zgięciem jej w nadgarstku i stawach śródręcznych; palce są wówczas wyprostowane, a kciuk odwiedziony (tzw. ręka położnika), a także kurcze innych mięśni.

Długotrwała hiperfosfatemia u osób z przewlekłą niewydolnością nerek jest przyczyną wtórnej nadczynności przytarczyc i zaburzeń kości (tzw. osteodystrofia nerkowa). Postępujące uszkodzenie kości powoduje bóle, zniekształcenia kości (np. garb), zerwania ścięgien i częste złamania, a niekiedy także uporczywy świąd skóry.

Co robić w przypadku wystąpienia objawów hiperfosfatemii?

Hiperfosfatemia zazwyczaj rozwija się w wyniku poważnych zaburzeń i chorób, a pacjenci wymagają leczenia szpitalnego z powodu choroby podstawowej.

W jaki sposób lekarz ustala rozpoznanie hiperfosfatemii?

Hiperfosfatemię rozpoznaje się na podstawie oznaczenia stężenia fosforanów nieorganicznych we krwi i stwierdzenia, że ta wartość jest powyżej zakresu normy.

Dalsze badania, które wykonuje się w razie wykrycia hiperfosfatemii, obejmują oznaczenie stężenia kreatyniny w surowicy krwi (aby ewentualnie stwierdzić niewydolność nerek), stężenie we krwi wapnia, magnezu, fosfatazy zasadowej, PTH i witaminy D oraz gazometrię.

Po stwierdzeniu hiperfosfatemii lekarz ustala jej przyczynę. W tym celu analizuje dotychczas przyjmowane leki oraz obecnie występujące ostre i przewlekłe choroby, a zwłaszcza uszkodzenie nerek. Ocenia również, czy hiperfosfatemia stanowi zagrożenie dla pacjenta i czy wymaga pilnego leczenia.

Jakie są metody leczenia hiperfosfatemii?

Leczenie hiperfosfatemii polega na usunięciu przyczyny, która wywołała zwiększenie stężenia fosforu we krwi, oraz stosowaniu diety i leków w celu zmniejszenia stężenia fosforu.

Po ustąpieniu ostrej choroby (np. ostra niewydolność nerek, uszkodzenie mięśni, przedawkowanie środków przeczyszczających lub witaminy D) nadmiar fosforu zostaje wydalony przez nerki i hiperfosfatemia ustępuje.

Gdy przyczyna hiperfosfatemii jest nieuleczalna, konieczne jest stosowanie diety ubogiej w fosforany oraz leków, które hamują wchłanianie fosforu z jelit. Przede wszystkim dotyczy to osób leczonych dializami z powodu niewydolności nerek.

Produkty szczególnie bogate w fosfor to mięso, ryby, nabiał, orzechy. Dieta bogatobiałkowa zawsze zawiera dużo fosforu. Produkty żywnościowe przetworzone przemysłowo z reguły zawierają dużo fosforu (np. wędliny, gotowe dania, przekąski, napoje barwione, zwłaszcza typu coca-cola). Odpowiednia zmiana diety może prowadzić do zmniejszenia spożycia fosforu o ok. 50%. Dietę z ograniczeniem fosforanów trzeba jednak stosować ostrożnie, gdyż nadmierne ograniczenie spożycia produktów w celu zmniejszenia dostarczania tego pierwiastka może być przyczyną niedoboru białka w diecie. Najlepsze efekty leczenia dietą uzyskuje się pod kierunkiem dietetyka.

Sama dieta zwykle nie jest wystarczająca i stosuje się leki, które wiążą się z fosforem w jelicie i hamują jego wchłanianie do krwi. Istnieje wiele takich leków i regularnie pojawiają się nowe. Leki wiążące fosfor można podzielić na zawierające wapń i niezawierające wapnia. Leki te przyjmuje się wraz z posiłkami.

W niedoczynności przytarczyc stosuje się witaminę D, preparaty wapnia, dietę ubogofosforanową i leki wiążące fosfor.

W trakcie leczenia hiperfosfatemii okresowo kontroluje się stężenie fosforanów nieorganicznych i wapnia we krwi. Decyduje o tym lekarz, który zleca badania kontrolne w określonym terminie.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie hiperfosfatemii?

Po usunięciu przyczyny hiperfosfatemia całkowicie ustępuje.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia hiperfosfatemii?

Jeżeli przyczyna hiperfosfatemii nie ustąpiła (np. niedoczynność przytarczycy, niewydolność nerek), należy w określonych przez lekarza odstępach czasu kontrolować stężenie fosforanów nieorganicznych we krwi, aby wcześnie wykryć ponowne wystąpienie hiperfosfatemii i rozpocząć jej leczenie.

Co robić, aby uniknąć hiperfosfatemii?

U pacjentów z ryzykiem wystąpienia hiperfosfatemii ważne jest regularne kontrolowanie stężenia fosforanów nieorganicznych we krwi. O tym, jak często to robić, decyduje lekarz opiekujący się pacjentem.

Nie wolno na własną rękę długotrwale przyjmować witaminy D i leków zawierających fosfor, zwłaszcza w dawkach większych niż zalecane.

21.11.2017

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.
  • Dlaczego pacjenci muszą czekać w kolejkach?
    Narodowy Fundusz Zdrowia wydaje rocznie na leczenie pacjentów ponad 60 mld zł. Ale ani te pieniądze, ani rozwiązania wprowadzane przez Ministerstwo Zdrowia – tzw. pakiet onkologiczny i pakiet kolejkowy – nie zmienią sytuacji. Dlaczego?