Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Osobowość anankastyczna

dr n. med. Sławomir Murawiec
specjalista psychiatra, psychoterapeuta
Centrum Zdrowia Psychicznego
Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Osobowość anankastyczna
Fot. 123rf.com/Karam Miri

Co to jest osobowość anankastyczna

Osoba anankastyczna często robi wrażenie bardzo skupionej i skoncentrowanej. Bywa to widoczne w zachowaniu, sposobie wypowiedzi, mimice twarzy, nawet w sposobie poruszania się. Nie jest to zatem osoba „luźna” czy „roztrzepana” i nieprzywiązująca wagi do tego, co sama robi, ani do tego, co robią inni. Przeciwnie – stara się mieć wszystko pod kontrolą, zarówno w stosunku do samej siebie, jak i w zakresie swoich wymagań wobec organizacji tego, co ją otacza, i oczekiwań dotyczących postępowania innych osób. Dobrze się czuje, jeśli jedno i drugie jest uporządkowane, ujęte w solidne ramy i zasady. Jest wówczas sumienna, „pozbierana” i skoncentrowana na wykonywanych zadaniach. Dostosowuje się do oczekiwań oraz norm społecznych i uważa, że tak trzeba postępować.

Natomiast ci, którzy nie są równie sumienni i nie przejmują się tak normami postępowania, mogą wywołać u osoby anankastycznej dużą złość i chęć wpasowania ich postępowania w obowiązujące reguły.

Osoby anankastyczne mogą być niesłychanie sumienne i produktywne, na przykład w wykonywaniu prac, które wymagają takich cech, jak pedanteria, dokładność, perfekcyjność, porządkowanie i ujmowanie w akty regulujące. Mogą osiągać w tej dziedzinie spore sukcesy i awansować, choć płacą za to swoim czasem pracy (np. wielokrotnym sprawdzaniem każdej rzeczy) i wzmożonym wysiłkiem. Trudno natomiast będzie im się dostosować do wszelkich sytuacji niekontrolowanych, wymykających się z ustalonych reguł; trudno będzie im również uczestniczyć w spontanicznej zabawie.

Osobowość anankastyczna określana jest również jako: obsesyjno-kompulsyjna, kompulsyjna lub obsesyjna.

Jakie się objawia?

Osoba z anankastycznymi cechami osobowości „z zewnątrz” będzie wyglądała na skupioną, skoncentrowaną, pochłoniętą wykonywaną pracą lub inną czynnością, natomiast mniej dokładnie wyczuwającego sferę emocjonalną i to, co dzieje się w związkach z innymi osobami, bez tendencji do angażowania się w spontaniczna zabawę. Codzienne relacje osoby anankastycznej mogą mieć charakter formalny i mogą być utrzymane w poważnym tonie; tacy ludzie mogą nie reagować rozbawieniem w sytuacjach, w których inni tak reagują.

Według teorii psychodynamicznej1 podstawowe problemy osób z osobowością anankastyczną dotyczą kwestii kontroli, poczucia winy oraz procesów, w którym jakieś uczucia/skojarzenia są przenoszone z jednego obiektu na inny lub są izolowane. Według prof. McWillimas „podstawowy konflikt afektywny u osób obsesyjnych i kompulsywnych to wściekłość (na bycie kontrolowanym) versus strach (przed potępieniem lub ukaraniem)”.1 Związane z tym poglądem teorie mówią o znaczeniu poczucia winy u osób z tego rodzaju konstrukcją osobowości. W ten sposób przyjmuje się, że u podstaw osobowości anankastycznej leżą pewnego rodzaju głębsze problemy związane z taką tematyką, jak: poczucie kontroli, poczucie winy, stłumiona złość oraz obawa przed oceną ze strony innych oraz własną złością. Z takimi uczuciami i problemami trudno sobie poradzić, dlatego osoby anankastyczne używają określonych mechanizmów obronnych.

Jeden z pacjentów z cechami osobowości anankastycznej prowadząc samochód, po wyminięciu rowerzysty zawsze sprawdzał kilka razy w lusterku wstecznym, czy nic mu nie zrobił, czy rowerzysta nadal jedzie. W przykładzie tym można dostrzec z jednej strony obawę, że mógłby wyrządzić rowerzyście jakąś krzywdę, z drugiej zaś zabezpieczanie się przed tą myślą poprzez sprawdzanie. W ten sposób dochodzimy do drugiej istotnej cechy osób anankastycznych, czyli przemieszczania obaw, myśli, impulsów na coś lub kogoś innego, a następnie sprawdzanie, kontrolowanie tego, na co zostały one przeniesione. Jak pisze cytowana wyżej autorka: osoby obsesyjne „używają przemieszczenia, szczególnie w odniesieniu do złości, kiedy przenosząc ją z oryginalnego źródła na ’uzasadniony‘ cel, mogą żywić to uczucie bez wstydu”.1 To zjawisko przemieszczania będzie łatwo pojąć, jeśli przypomnimy sobie złość na kogoś, wobec kogo nie możemy tej złości wyrazić wprost. Złoszcząc się na kogoś zastępczego po konflikcie z szefem, posługujemy się mechanizmem przemieszczenia złości. U osób z osobowością anankastyczną jest to co prawda zjawisko bardziej złożone, ale przykład pozwala zrozumieć sam mechanizm.

Inne sposoby radzenia sobie przez osoby anankastyczne z leżącymi głębiej problemami to: racjonalizacja, moralizacja, intelektualizacja i izolacja problemów. Osoba taka może zamieniać treść swojej problematyki na kategorie rozumowe: racjonalne lub moralne i religijne. W ten sposób pojawia się zjawisko obserwowane przez terapeutów tych osób – że ich uczucia są stłumione, niedostępne, poddane racjonalizacji. Osoby te pytane, co czują, mogą odpowiadać na takie pytanie, opisując to co myślą.

Poniżej dwa przykłady ilustrujące te sposoby radzenia sobie oraz ich koszty. „Wdowa, która nieustannie roztrząsa szczegóły organizacji pogrzebu męża, z zaciśniętymi ustami zamieniając żałobę w gorączkową krzątaninę, nie tylko odbiera sobie okazję do efektywnego przeżycia swego żalu, ale też pozbawia innych ulgi, którą odczuliby, oferując jej pocieszenie.”

„Osoba piastująca kierownicze stanowisko odmawia sobie odpowiedniego odpoczynku i rekreacji, krzywdząc przy tym swoich podwładnych, ponieważ z własnych zasad czyni powszechnie obowiązujące reguły i oczekuje od nich takiej samej postawy, jak swoja.”1 W przykładach tych można dostrzec następujące zjawiska dotyczące osobowości anankastycznej:

  • omówione powyżej mechanizmy obronne przemieszczenia i racjonalizacji – kobieta po utracie męża nie zajmuje się swoją żałobą, tylko ceremonią, i z pewnością uzasadnia swoje postępowanie tym, że tak przecież być powinno,
  • obie opisane osoby nie potrafią przyjąć wsparcia, ciepła emocjonalnego od innych osób, zaakceptować odpoczynku, odprężenia – zamiast tego koncentrują się na zadaniach i produktywności,
  • obie opisane osoby oczekują, że inne osoby będą postępowały tak samo jak one (wspomniany szef będzie oczekiwał, że podwładni będą mieli taką samą postawę, jak on),
  • osoby te są zdolne do miłości i przywiązania, ale mają trudność z wyrażaniem czułości bez lęku i wstydu, dlatego mogą zmieniać kontakty emocjonalne w bardzo sformalizowane i zracjonalizowane.

Nie są to wszystkie sposoby radzenia sobie z leżącymi głębiej problemami, jakie wykorzystują osoby anankastyczne, ale dwa główne z nich. Dwa inne, o których można wspomnieć, to mechanizm anulowania (tak jak Lady Makbet, która myła ręce po rzeczywistej zbrodni – w przypadku osób anankastycznych pewne czynności mogą je w ich mniemaniu magicznie chronić przed niebezpieczeństwami, które sobie wyobrażają) oraz reakcja upozorowana, polegająca na robieniu odwrotności tego, do czego osobę tę skłaniają jej głębsze impulsy i pragnienia.

Osoby te często popadają w nadmiar wątpliwości i ostrożności, co jest uznawane za jedną z cech diagnostycznych osobowości anankastycznej. Mogą mieć również trudności z dokonywaniem wyboru – obawiają się, że każdy wybór mógłby okazać się niedobry. Mogą próbować zachować do końca wszelkie alternatywy postępowania, aby podtrzymać psychiczną kontrolę nad wszystkimi możliwymi wynikami swoich potencjalnych działań. Czasami prowadzi to do paraliżu w podejmowaniu decyzji lub pogubienia się z powodu niezdecydowania. „Niefortunną konsekwencją psychiki obsesyjnej jest skłonność do opóźniania decyzji i zwlekania z nią tak długo, aż zewnętrzne okoliczności dokonają wyboru za jednostkę”, pisze prof. McWilliams.1

Jakie są przyczyny

Przyczyny osobowości anankastycznej nie zostały dokładnie ustalone. Naukowcy uważają, że mają one zarówno charakter biologiczny (genetyczny, konstytucjonalny), jak i związany z wychowaniem (tym, w jaki sposób we wczesnym okresie rozwoju przebiegała relacja danej osoby z osobami sprawującymi opiekę i innymi osobami w rodzinie) oraz czynnikami psychologicznymi (cechami osobowości, cechami temperamentu). Natomiast nie ma pełnej jasności, jak dokładnie wyglądają obie te grupy przyczyn i jak się ze sobą łączą. Za rozwój osobowości anankastycznej raczej nie odpowiada pojedynczy czynnik. Niektórzy psychoterapeuci wskazywali na różne cechy rodzin osób z tego typu problemem osobowościowym. Po pierwsze, bywały to rodziny, w których stwierdzano stałą bardzo dużą koncentrację na kontroli i ocenie dziecka albo w których rodzice wymagali od dzieci zbyt wcześnie lub zbyt wiele. Z drugiej strony opisywano środowiska rodzinne stanowiące przeciwieństwo rodzin nadmiernie kontrolujących i moralizatorskich. W takich sytuacjach dziecko mogło przejmować kryteria zachowań i uczuć z szerszej kultury (prasy, filmów).

Jak lekarz stawia diagnozę?

Kryteria, na podstawie których psychiatrzy ustalają rozpoznanie tego rodzaju osobowości:2

  • nadmiar wątpliwości i ostrożności,
  • pochłonięcie przez szczegóły, regulaminy, inwentaryzowanie, porządkowanie, organizowanie lub schematy postępowania,
  • potrzeba dążenia do porządku, czystości i ładu,
  • perfekcjonizm, który czasami przeszkadza w wypełnianiu zadań,
  • nadmierna sumienność, poczucie odpowiedzialności i obowiązku, skrupulatność i nadmierne skupianie się na produktywności, z zaniedbywaniem przyjemności i związków międzyludzkich,
  • nadmierna pedanteria i uległość wobec konwencji społecznych,
  • sztywność zasad moralnych i upór w tym obszarze,
  • nierozsądne przypuszczanie, że inni dokładnie podporządkują swe działania metodom działania pacjenta, albo nieracjonalna niechęć do pozwalania innym na działanie,
  • pojawianie się (wtrącenia) natarczywych niechcianych myśli albo impulsów.

Jakie są sposoby leczenia?

Leczenie to przede wszystkim długoterminowa psychoterapia. Osoby z tego rodzaju zaburzeniami rzadko decydują się na psychoterapię z powodu wymienionych powyżej cech, ponieważ uważają, że tak jak jest, jest dobrze, że tak być powinno i tak właśnie powinny się zachowywać. Odwrotnie niż w przypadku natręctw, które są uważane przez osoby nimi dotknięte za niechciane i stanowią źródło cierpienia, opisane powyżej cechy są bardzo często akceptowane przez osoby anankastyczne.

Leki można stosować w przypadku wystąpienia wyraźnych problemów dotyczących nastroju (takich jak depresja) lub wyraźnych cech obsesyjnych i kompulsywnych. Najczęściej będą to leki z grupy tzw. nowoczesnych leków przeciwdepresyjnych.

Piśmiennictwo:

1. McWilliams N.: Diagnoza psychoanalityczna. GWP, Gdańsk 2009.
2. ICD-10 Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych i Zaburzeń Zachowania. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne Vesalius. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Kraków, Warszawa 2000.
Data utworzenia: 06.06.2012
Aktualizacja: 08.08.2012
Osobowość anankastycznaOceń:
(3.98/5 z 41 ocen)
Zobacz także

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.
  • Dlaczego pacjenci muszą czekać w kolejkach?
    Narodowy Fundusz Zdrowia wydaje rocznie na leczenie pacjentów ponad 60 mld zł. Ale ani te pieniądze, ani rozwiązania wprowadzane przez Ministerstwo Zdrowia – tzw. pakiet onkologiczny i pakiet kolejkowy – nie zmienią sytuacji. Dlaczego?