Epidemiologia inwazyjnej choroby pneumokokowej

Data utworzenia: 24.04.2017
Data aktualizacji: 24.04.2017
dr hab. n. med. Anna Skoczyńska, prof. nadzw.
Kierownik Krajowego Ośrodka Referencyjnego ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN), Kierownik Zakładu Epidemiologii i Mikrobiologii Klinicznej Narodowego Instytutu Leków w Warszawie

Skróty: IChP – inwazyjna choroba pneumokokowa, KOROUN – Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego

Jaka jest epidemiologia IChP w Polsce? Które typy pneumokoka są najczęstszą przyczyną zachorowań u dzieci, a które u dorosłych?

W Polsce istnieją dwa systemy rejestracji przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP). Pierwszy, obowiązkowy, nadzorowany przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (NIZP–PZH), rejestruje zakażenia pneumokokowe na podstawie zgłoszeń przesyłanych ze szpitali do stacji sanitarno-epidemiologicznych. Drugi, dobrowolny, obejmujący przypadki potwierdzane laboratoryjnie w Krajowym Ośrodku Referencyjnym ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN) w Narodowym Instytucie Leków, pozwala na charakterystykę izolatów, w tym określenie ich typów serologicznych, wrażliwości na leki, a niekiedy podobieństwa i przynależności do międzynarodowych klonów. Według danych NIZP–PZH, w Polsce w 2015 roku zarejestrowano 988 przypadków IChP, co daje zapadalność ogólną 2,54/100 000 mieszkańców. Należy jednak podkreślić, że liczba zachorowań na IChP jest w Polsce niedoszacowana, dlatego często zamiast zapadalności posługujemy się terminem „wykrywalność IChP”, zwłaszcza w przypadku zakażeń potwierdzonych laboratoryjnie w KOROUN. Przyczyną niedoszacowania jest wcześniejsza antybiotykoterapia oraz wciąż zbyt rzadkie zlecanie posiewów krwi, o czym świadczą m.in. duże różnice w wykrywalności zachorowań w poszczególnych województwach (np. w 2015 r. 4,34 dla całej populacji województwa pomorskiego, ale 0,42 i 0,48/100 000 odpowiednio dla województwa lubelskiego i łódzkiego). W 2015 roku KOROUN potwierdził laboratoryjnie 701 przypadków IChP (ogólna wykrywalność 1,82/100 000 mieszkańców). W Polsce, tak jak na całym świecie, zakażenia pneumokokowe, w tym inwazyjne, występują we wszystkich grupach wiekowych, ale największą zapadalność obserwuje się w skrajnych grupach wiekowych, czyli u dzieci <2. roku życia i dorosłych >65. roku życia. Według danych KOROUN, w 2015 roku w wymienionych grupach wiekowych wykrywalność wyniosła odpowiednio 4,08 i 4,83/100 000.

Na podstawie różnic w budowie otoczki polisacharydowej wyróżniono 97 typów serologicznych pneumokoków, z których kilkanaście odpowiada za większość zakażeń inwazyjnych na świecie. Rozpoznanie, które serotypy odpowiadają na danym terenie za zakażenia, jest niezwykle istotne, ponieważ dostępne szczepionki zawierają w swym składzie ograniczoną liczbę antygenów polisacharydowych. W latach 2011–2015 za zakażenia inwazyjne u dzieci <2. roku życia najczęściej odpowiadały pneumokoki (ryc. 1. i 2.) należące do typów serologicznych 6B (15,3%), 14 (15,3%), 19A (12,0%), 19F (8,7%) i 23F (7,3%). Wśród dorosłych (>18. rż., n = 1886) za zachorowania na IChP w latach 2011–2015 odpowiadały najczęściej izolaty o serotypach 3 (21,0%), 14 (7,9%), 4 (6,2%), 19A (5,1%) i 9V (5,1%).

(kliknij, by powiększyć)

Ryc. 1. Liczba izolatów danego serotypu odpowiedzialnych za IChP u dzieci <2. rż. w latach 2011–2015 (n = 150). Kolorem czerwonym oznaczono typy serologiczne, których antygeny są obecne w szczepionkach PCV-10 i PCV-13, kolorem granatowym obecne tylko w PCV-13, a kolorem niebieskim serotypy nieuwzględnione w szczepionkach.


Ryc. 2. Dystrybucja serotypów uwzględnionych w szczepionkach u dzieci <2. rż. (n = 150) w latach 2011–2015. PCV-10/13 – serotypy, których antygeny są obecne w szczepionce PCV-10 i PCV-13; 3, 6A i 19A – serotypy, których antygeny są obecne w szczepionce PCV-13; NVT – serotypy nieuwzględnione w szczepionkach

Na podstawie dystrybucji występujących w Polsce u chorych na IChP serotypów i składu antygenowego szczepionek mówi się o tzw. teoretycznym pokryciu szczepionkowym (p. także pyt. Co to jest tzw. teoretyczne pokrycie serotypów pneumokoka i czym się różni od skuteczności szczepionki w profilaktyce chorób wywoływanych przez pneumokoki? Jaka jest skuteczność kliniczna PCV-10 i PCV-13 w zapobieganiu zachorowaniom u dzieci na IChP oraz zapalenie ucha środkowego? – przyp. red.).* W latach 2011–2015 dla 10-walentnej (PCV-10) i 13-walentnej (PCV-13) skoniugowanej szczepionki przeciwko pneumokokom pokrycie to wyniosło u dzieci <2. roku życia odpowiednio 58,3 i 78,1%, u dzieci <5. roku życia 56,6 i 77,4%, a w całej populacji 42,8 i 69,0%. W 2015 roku dane te wynosiły natomiast 67,9 i 82,1%, 53,6 i 75,0% oraz 38,0 i 64,8%.

Najwięcej zgonów w latach 2011–2015 spowodowały izolaty typu 3 (n = 119), 14 (n = 41), 4 (n = 37), 19F (n = 36) i 19A (n = 29). Ogólny wskaźnik śmiertelności z powodu IChP o znanym przebiegu zakażenia wyniósł 29,8%, ale różnił się znacznie dla poszczególnych typów serologicznych. Największy wskaźnik śmiertelności odnotowano dla pneumokoków o serotypach 11A (59,6%), 6C (43,5%), 22F (38,4%), 19F (36,7%) i 3 (35%). Według danych KOROUN w latach 2011–2015 z powodu IChP wywołanej przez izolaty należące do serotypów 6B (n = 2), 23F (n = 2), 10A, 18C, 19A i 19F zmarło 8 dzieci <5. roku życia.

Coraz częściej obserwuje się niewrażliwość pneumokoków na stosowane antybiotyki, zwłaszcza u najmłodszych dzieci. Poziom niewrażliwości pneumokoków odpowiedzialnych za IChP jest średnio ponad 2-krotnie większy u dzieci <2. roku życia niż u osób >5. roku życia (ryc. 3.). Wielolekooporność, tzn. niewrażliwość na co najmniej trzy klasy antybiotyków w najwyższym stopniu, dotyczy izolatów o serotypach 19A, 6B, 14 i 19F.


Ryc. 3. Odsetki inwazyjnych pneumokoków niewrażliwych na wybrane antybiotyki i izolatów wielolekoopornych (niewrażliwych na co najmniej trzy klasy antybiotyków – MDR) u dzieci <2. rż., <5. rż. i w pozostałej populacji w 2015 roku

* Od Redakcji: Pojęcia „teoretyczne pokrycie szczepionkowe” nie należy mylić ze skutecznością poszczególnych szczepionek w zapobieganiu IChP. Stopień ochrony zależy bowiem nie tylko od składu antygenowego preparatu i występowania poszczególnych serotypów w danej populacji, ale również od odpowiedzi organizmu na podane antygeny oraz ochrony krzyżowej pomiędzy serotypami (a tych parametrów nie uwzględnia koncepcja tzw. teoretycznego pokrycia szczepionkowego).

Piśmiennictwo:

1. Zakład Epidemiologii NIZP–PZH, Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi GIS. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. oraz w porównywalnym okresie 2014 r. wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2015/INF_15_12B.pdf
2. Dane Krajowego Ośrodka Referencyjnego ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN). www.koroun.edu.pl
3. Skoczyńska A., Kuch A., Sadowy E. i wsp.: Participants of a laboratory-based surveillance of community acquired invasive bacterial infections (BINet): Recent trends in epidemiology of invasive pneumococcal disease in Poland. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis., 2015; 34: 779–787

Zadaj pytanie ekspertowi

Masz wątpliwości w zakresie szczepień? Nie wiesz jak postąpić? Wyślij pytanie, dostaniesz indywidualną odpowiedź eksperta!

Konferencje i szkolenia

Kraków – 7–8 września 2018 r.: Krakowska Jesień Pediatryczna 2018 - Krajowa Konferencja Szkoleniowa, szczegółowe informacje »

Przegląd badań