Dzieci i seniorzy mogą dostać receptę na bezpłatny lek niezależnie od tego, czy lekarz ma kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia, czy nie, czyli także w prywatnym gabinecie – w piątek weszły w życie przepisy, które znoszą ograniczenia w dostępie do nieodpłatnych leków.
Fot. Adobe Stock
14 lutego 2025 r. weszła w życie ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2025 r. poz. 129). Zakłada ona, że recepty na bezpłatne leki dla pacjentów – dzieci do 18. roku życia i seniorów po ukończeniu 65. roku życia – mogą wystawić wszyscy lekarze, niezależnie od tego, czy mają kontrakt z NFZ, czy go nie mają, czyli także w ramach prywatnej praktyki.
Dotychczas recepty na bezpłatne leki dla seniorów i dzieci mógł wystawiać jedynie lekarz, który zawarł umowę z NFZ w jednym z trzech zakresów – podstawowej opiece zdrowotnej, ambulatoryjnej opiece specjalistycznej lub leczeniu szpitalnym. Takie uprawnienia ma też tzw. lekarz emeryt, który wystawia receptę dla siebie albo swoich najbliższych oraz część pielęgniarek.
– To bardzo dobry dzień dla lekarzy i pacjentów w Polsce. W końcu pożegnaliśmy się z niesprawiedliwymi ograniczeniami w wystawaniu recept – komentuje wiceprezes NRL Klaudiusz Komor. – Obowiązujące od dzisiaj przepisy pozwalają w końcu pacjentom najmłodszym, w wieku nastoletnim oraz seniorom w pełni korzystać z przyznanych im uprawnień.
MZ poinformował, że od 14 lutego 2025 r. receptę na bezpłatne leki z wykazów 18- i 65+ będzie mogła wystawić „osoba uprawniona” w rozumieniu ustawy refundacyjnej, czyli osoba, która posiada prawo wystawania recept, które to prawo wynika wprost z przepisów regulujących prawo wykonywania danego zawodu medycznego, i będzie to:
- Lekarz – niezależnie od tego, czy działa w ramach zatrudnienia w podmiocie leczniczym (w tym niezależnie, w jakiego typu podmiocie oraz w ramach jakiej umowy udziela świadczenia, którego wynikiem jest wystawienie recepty), czy też prywatnie – w ramach wykonywania działalności leczniczej w ramach praktyki zawodowej. Uprawnienie uzyska każdy lekarz posiadający prawo wykonywania zawodu aktywnie wykonujący zawód, a także, wyjątkowo, lekarz, który zachował PWZ, ale zaprzestał aktywnego praktykowania zawodu (tzw. „lekarz emeryt”) – w zakresie recept pro auctore albo pro familiae, przy czym z uprawnienia przyznanego lekarzom emerytom nie wynika, że uprawnienie do wystawiania recept dla siebie albo rodziny, jako bezpłatnych, ma być ich wyłączna domeną. Uprawnienie to uzyska każdy lekarz, nie będzie ono też jakkolwiek powiązane ze specjalizacją.
- Pielęgniarka (z wyłączeniem położnych) – przedstawiciele tego zawodu będą mogli wystawiać recepty jako bezpłatne niezależnie od tego, czy działają w ramach zatrudnienia w podmiocie leczniczym (w tym w ramach jakiej umowy udzielają świadczenia, którego wynikiem jest wystawienie recepty), czy też prywatnie – w ramach wykonywania działalności leczniczej w ramach praktyki zawodowej. Inaczej niż w przypadku lekarza, pielęgniarka będzie mogła samodzielnie wystawić receptę jako bezpłatną, wyłącznie jeżeli posiada dyplom ukończenia studiów drugiego stopnia na kierunku pielęgniarstwo oraz tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa; samodzielne wystawienie przez pielęgniarkę recepty jako bezpłatnej będzie mogło dotyczyć tylko tych leków albo wyrobów medycznych, których skład (w przypadku leków) albo rodzaj jest określony w przepisach (rozporządzeniu Ministra Zdrowia) wydanych na podstawie art. 15a ust. 8 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej. Innych bowiem leków ani wyrobów pielęgniarka nie może w ogóle przepisywać, więc nie inaczej będzie w programie „leki -18/65+”. Pielęgniarka wystawiająca receptę na zlecenie lekarza w związku z kontynuacją terapii będzie mogła natomiast wystawić generalnie receptę na większość leków, za wyjątkiem posiadających w składzie substancje bardzo silnie działające, środki odurzające i substancje psychotropowe, a także na środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyroby medyczne, niezbędne do kontynuacji leczenia, jeżeli ukończyła kurs specjalistyczny w tym zakresie oraz o ile jest to pielęgniarka spełniająca warunki art. 15a ust. 2 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej (dyplom ukończenia studiów co najmniej pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo oraz tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa).
- Felczer (starszy felczer) – przedstawiciele tego zawodu będą mogli wystawiać recepty jako bezpłatne w programie „leki -18/65+” w tym samym zakresie, w jakim mogli dotychczas wystawiać recepty z refundacją. Felczer będzie mógł przepisać większość leków (za wyjątkiem zawierających w składzie substancje bardzo silnie działające, jak również substancje psychotropowe inne niż z grupy IV-P lub środki odurzające inne niż z grupy II-N – patrz zastrzeżenia zawarte w przepisach wydanych na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zawodzie felczera), a także środki spożywcze i wyroby medyczne.
- Farmaceuta – przedstawiciele tego zawodu będą mogli wystawiać recepty jako bezpłatne w programie „leki -18/65+” w takim zakresie, w jakim posiadają prawo wystawiania recept farmaceutycznych, czyli w związku z zagrożeniem zdrowia – vide art. 96 ust. 4 ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne, albo na produkt immunologiczny będący szczepionką wykorzystywaną do przeprowadzania szczepień zalecanych – art. 96 ust. 4 1 ustawy Prawo farmaceutyczne (ograniczone spektrum produktów).
Pozostałe kryteria otrzymania bezpłatnego leku pozostały bez zmian:
- pacjent jest osobą uprawnioną do świadczeń opieki zdrowotnej
- każda osoba wystawiająca receptę przed jej wystawieniem musi zweryfikować, za pośrednictwem systemu informatycznego (IKP), ilość oraz rodzaj przepisanych pacjentowi produktów pod względem bezpieczeństwa oraz konieczności ich stosowania, biorąc pod uwagę recepty wystawione oraz zrealizowane dla tego pacjenta. Obowiązek ten dotyczy również wystawiania recept pro auctore i pro familiae
- lekarz zdiagnozował u pacjenta schorzenie, które zawiera się w zakresie wskazań objętych refundacją dla danego leku (załącznik A1 do obwieszczenia)
- lek znajduje się w wykazie leków refundowanych w aktualnym obwieszczeniu w załączniku D1 (w przypadku pacjentów poniżej 18 lat) lub D2 (w przypadku pacjentów powyżej 65 lat)
- pacjent nie ukończył 18 lat lub ukończył 65 lat – warunek ten musi spełnić zarówno w dniu wystawienia recepty, jak i jej realizacji (nie jest możliwa bezpłatna realizacja recepty z datą „realizacji od dnia” po ukończeniu 18 lat)
- na recepcie w rubryce „kod uprawnień” lekarz wpisze „DZ” – w przypadku pacjentów poniżej 18 lat lub „S” w przypadku pacjentów powyżej 65 lat.
MZ zwróciło uwagę, że podstawowym warunkiem możliwości odzwierciedlenia w treści recepty dodatkowego uprawnienia lekowego do leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrobów medycznych osób przed ukończeniem 18. roku życia albo po ukończeniu 65. roku życia jest fakt formalnego przysługiwania tego uprawnienia, czyli prawa do refundacji. To natomiast jest determinowane tym, czy produkt jest przepisywany w związku ze stanem (wskazaniem klinicznym), który uprawnia do refundacji. Innymi słowy, spełnienie podstawowych warunków refundacji jest kwestią nadrzędną w stosunku do samego uprawnienia dodatkowego, które – reprezentowane przez kody „DZ” i „S” – ma charakter wtórny, uzupełniający.
Roczny koszt rozszerzenia uprawnień do wystawiania recept na bezpłatne leki dla dzieci i seniorów resort zdrowia oszacował na około 415 mln zł.
W roku 2024 dodatkowe koszty płatnika publicznego związane z realizacją bezpłatnych wykazów dla pacjentów do ukończenia 18. roku życia oraz po ukończeniu 65. roku życia (rozumiane jako koszt sfinansowania dopłat pacjentów do bezpłatnych leków) wyniósł w przypadku wykazu 18- ok. 217 mln zł, natomiast w przypadku wykazu 65+ ok. 2782 mln zł.
Obecnie dla dzieci i młodzieży dostępnych jest 2691 bezpłatnych leków (ok. 70% wszystkich leków refundowanych w aptece) oraz 3662 bezpłatne leki dla seniorów powyżej 65 r. ż., co stanowi ok. 97% wszystkich refundowanych leków w aptece.
