Działania szkoleniowe, technologiczne oraz infrastrukturalne, realizowane m.in. w ramach Narodowego Programu Transplantacyjnego, a nie zmiany legislacyjne, mają kluczowy i realny wpływ na wzrost liczby dawców oraz przeprowadzanych przeszczepień – stwierdził wiceminister zdrowia Tomasz Maciejewski w odpowiedzi na interpelację poselską.
Fot. Adobe Stock / gpointstudio
- W latach 2022–2024 liczba potencjalnych dawców wzrosła o 43%, a liczba dawców rzeczywistych o 60%
- Szczególnym wyzwaniem pozostaje nadal donacja pediatryczna
- Postulowane w niektórych środowiskach przejście na model oparty na wyraźnej zgodzie (tzw. opt-in) prowadziłoby do znaczącego ograniczenia dostępności narządów
Posłanka Monika Wielichowska zwróciła się do resortu zdrowia w sprawie podjęcia działań mających na celu poprawę skuteczności systemu transplantacyjnego. – Transplantacja narządów to dla wielu pacjentów jedyna szansa na przedłużenie życia. W 2024 roku liczba rzeczywistych zmarłych dawców narządów wyniosła w Polsce 667, co daje 17,8 dawców na 1 mln mieszkańców. Łącznie liczba pobranych narządów od zmarłych dawców wyniosła 2462 i była wyższa o 450 narządów w porównaniu z 2023 rokiem. Jest to najwyższy wskaźnik w dotychczasowej historii, jednak donacja narządów boryka się z licznymi problemami systemowymi ograniczającymi liczbę przeszczepów – stwierdziła Wielichowska.
Posłanka stwierdziła, że choć Polsce najczęściej przeszczepiane są nerki, to nadal zbyt mało osób jest kwalifikowanych do przeszczepienia. – Na ok. 21 tys. pacjentów tylko tysiąc jest wpisanych na Krajową Listę Oczekujących. Co ważne, 10% osób dializowanych ma 20-40 lat, a kolejne 30% 40-60 lat. Osoby te powinny mieć szybką kwalifikację do przeszczepienia. Inne rodzaje transplantacji, tj. wątroby, serca czy płuc, są nadal ograniczone – dodała.
Zdaniem Wielichowskiej mimo obowiązującego systemu zgody domniemanej liczba zgłaszanych dawców wciąż pozostaje niewystarczająca: – Każdego dnia w Polsce ponad 1700 osób czeka na przeszczep. Brak odpowiedniej edukacji społeczeństwa na temat transplantacji i donacji narządów wpływa na decyzje obywateli. Niski poziom świadomości prowadzi do obaw i niechęci wobec oddawania narządów, nawet jeśli formalnie nie zgłosili oni sprzeciwu.
Posłanka spytała resort zdrowia:
- czy rozważy przeprowadzenie akcji mających na celu zwiększenie świadomości obywateli na temat potrzeby przekazywania narządów w kontekście ratowania życia innym?
- czy przewiduje zmiany legislacyjne w zakresie transplantacji, które mogłyby zwiększyć efektywność systemu i liczbę przeprowadzanych przeszczepień?
W odpowiedzi wiceminister zdrowia Tomasz Maciejewski zaznaczył, że medycyna transplantacyjna w Polsce silnie odczuła skutki pandemii COVID-19, kiedy zmiana profilu pracy oddziałów anestezjologii i intensywnej terapii doprowadziła do znaczącego spadku liczby dawców narządowych. Po ustaniu najtrudniejszego etapu pandemii jednym z kluczowych priorytetów stało się ponowne wzmocnienie aktywności donacyjnej, a w konsekwencji transplantacyjnej w Polsce.
– Podjęte działania przyniosły wymierne efekty, gdyż liczba dostępnych narządów wzrosła z około 1400 w 2022 roku do ponad 2100 w roku 2024, liczba przeszczepień wątroby zwiększyła się o 100%, a przeszczepień płuc – o 50% – zaznaczył Maciejewski.
Dodał, że w procesie odbudowy kluczową rolę odegrało wzmocnienie procesu koordynacji donacji. W ramach Narodowego Programu Transplantacyjnego (NPT), którego budżet wynosi obecnie 100 mln zł rocznie, rozbudowano sieć koordynatorów transplantacyjnych oraz wzmocniono rolę koordynatorów donacyjnych w szpitalach dysponujących potencjałem donacyjnym. Ważną rolę odgrywają również koordynatorzy wojewódzcy, którzy angażują placówki o niewykorzystanych możliwościach. W rezultacie w latach 2022–2024 liczba potencjalnych dawców wzrosła o 43%, a liczba dawców rzeczywistych o 60%.
Wiceminister zaznaczył, że szczególnym wyzwaniem pozostaje nadal donacja pediatryczna – dzieci, zwłaszcza oczekujące na przeszczepienia serca, mają utrudniony dostęp do narządów. W odpowiedzi na tę sytuację NPT obejmuje wsparciem oddziały intensywnej terapii w szpitalach pediatrycznych, aby umożliwić tym placówkom aktywniejsze uczestnictwo w procesie identyfikacji i zgłaszania dawców pediatrycznych.
Maciejewski wskazał, że równolegle rozwijane są techniki perfuzji narządów, pozwalające na znaczące wydłużenie czasu ich bezpiecznego wykorzystania oraz na ocenę i poprawę funkcji narządów przed przeszczepieniem: – W przypadku serca czas niedokrwienia można wydłużyć z ok. 4 do nawet 12 godzin. Program „Serce w pudełku”, finansowany ze środków NPT, obejmuje sfinansowanie w 2025 r. 12 procedur perfuzyjnych serca na kwotę 3 mln zł. Wykonuje się również około 70–80 perfuzji płuc i wątroby, których rozwój ze względu na wysoki koszt jednostkowy, jest wspierany ze środków NPT.
Od 2023 roku Polska pozyskuje także narządy od partnerów zagranicznych, m.in. z Litwy, Czech i Niemiec. W 2024 roku zrealizowano 45 takich pobrań. Możliwość transportu narządów na większe odległości znacząco zwiększyły właśnie urządzenia perfuzyjne.
– Jednocześnie otwartym pozostaje temat organizacji transportu narządów. Część kosztów pokrywana jest w ramach procedur transplantacyjnych, jednak nie zawsze jest to wystarczające, zwłaszcza w przypadku transportu komercyjnego. Wsparcie wojska i Policji, m.in. w ramach „Akcji Serce”, ma w tym obszarze istotne znaczenie, jednak organizacja transportu wymaga dalszych prac – wskazał wiceminister.
Zaznaczył, że dane za rok 2024 potwierdzają wyraźną odbudowę i rozwój transplantologii w Polsce:
- liczba dawców potencjalnych wzrosła o 20% względem 2023 r. (oraz o 43% względem 2022 r.),
- liczba dawców rzeczywistych wzrosła o 24% względem 2023 r. (oraz o 60% względem 2022 r.),
- liczba przeszczepień nerek wzrosła o 16% (2022–2024: +41%),
- wątrób o 18% (2022–2024: +84%),
- płuc o 50% (2022–2024: +58%),
- serc o 12% (2022–2024: +16%)
W 2024 r. przeszczepiono także 106 narządów od dawców żyjących (82 nerki i 24 wątroby). Wysoką aktywność utrzymano również w zakresie przeszczepiania krwiotwórczych komórek macierzystych – wykonano 1766 pobrania i 1191 przeszczepienia.
Odnosząc się do pytania dotyczącego ewentualnych zmian legislacyjnych w obszarze pobierania i przeszczepiania narządów, które mogłyby pozytywnie wpłynąć na poziom aktywności donacyjnej, wiceminister podkreślił, że obowiązujące regulacje zapewniają stabilne i efektywne funkcjonowanie systemu transplantacyjnego.
– Zgodnie z ustawą o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów pobranie narządów od osoby zmarłej jest możliwe, jeżeli osoba ta za życia nie zgłosiła sprzeciwu w przewidzianej prawem formie. Polska stosuje zatem model braku sprzeciwu (tzw. opt-out), który pozwala na uzyskanie odpowiedniej liczby dawców i stanowi kluczowy fundament krajowego systemu transplantacji. W tym kontekście należy wskazać, że postulowane w niektórych środowiskach przejście na model oparty na wyraźnej zgodzie (tzw. opt-in) prowadziłoby do znaczącego ograniczenia dostępności narządów. W polskich warunkach wprowadzenie modelu zgody wyraźnej mogłoby doprowadzić do kolejnej zapaści w transplantologii i realnie zagrozić brakiem dostępu do przeszczepów dla tysięcy pacjentów. Z tego względu nie ma podstaw do uznania, że zmiana legislacyjna w tym kierunku poprawiłaby efektywność systemu – stwierdził wiceminister.
Maciejewski zaznaczył, że działania szkoleniowe, technologiczne oraz infrastrukturalne, realizowane m.in. w ramach Narodowego Programu Transplantacyjnego, a nie zmiany legislacyjne, mają kluczowy i realny wpływ na wzrost liczby dawców oraz przeprowadzanych przeszczepień.
– Wyniki osiągnięte w latach 2022–2024 jednoznacznie potwierdzają skuteczność przyjętej strategii. Jednocześnie z uznaniem odnotowuje toczącą się w środowisku eksperckim oraz w debacie publicznej dyskusję dotyczącą dalszego rozwoju transplantologii, traktując ją jako istotny element budowania świadomości społecznej i wzmacniania kultury dawstwa narządów – podsumował wiceminister.
