Badania genetyczne wykorzystywane w kryminalistyce, choć nie mają długiej historii, stały się jednymi z najważniejszych narzędzi pracy śledczych, szczególnie w przypadku spraw, które w oczekiwaniu na wyjaśnienie trafiają do Archiwum X. O możliwościach i dynamice rozwoju tych badań mówi naczelnik Wydziału Badań Genetycznych Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji kom. Bożena Wysocka.
Fot. archiwum CLKP
Izabela Pajdała: Zacznijmy od podstaw. Co jest zapisane w genach?
Bożena Wysocka: W genach zapisane jest niemal wszystko, cechy fizyczne – czyli to, jak wyglądamy, osobowościowe czy też choroby i predyspozycje do nich. Nasz styl życia i środowisko, w jakim żyjemy, odciska swoje piętno na naszych genach, dlatego też są one rezerwuarem potężnej ilości informacji o człowieku.
Pierwsze genetyczne ekspertyzy sądowe (DNA) w Polsce wykonano w 1989 r. Czy zachowały się wiedza i pamięć o pierwszym badaniu w CLKP?
W CLKP badania genetyczne rozwinęły się w połowie lat 90. i naukę czerpaliśmy od ekspertów z Wielkiej Brytanii, kraju, w którym po raz pierwszy wydano ekspertyzę genetyczną w 1985 r. Początkowo badano kilka markerów STR [Short Tandem Repeats, czyli krótkie powtórzenia tandemowe; markery te pozwalają genetykom określić unikalny profil konkretnego człowieka i bezbłędnie odróżnić jedną osobę od drugiej], zaś w ciągu ponad 30 lat techniki genetyki rozwinęły się diametralnie i dzisiaj możemy uzyskać informacje z kilkudziesięciu markerów STR w jednym badaniu. Obecnie badania genetyczne są złotym standardem w kryminalistyce i są realizowane przez laboratoria policyjne zgodnie ze światowymi standardami w genetyce sądowej. Biegli policyjni uczestniczą jako eksperci w grupach roboczych głównych towarzystw kryminalistycznych – zarówno krajowych, jak i międzynarodowych, stale podnosząc swoje umiejętności i podążając za najnowszymi trendami w genetyce sądowej.
Spośród wszystkich policyjnych laboratoriów kryminalistycznych tylko CLKP wykonuje badania genetyczne materiału biologicznego w postaci kości i zębów. Czy często wykonujecie takie badania i w jakich sprawach są one najczęściej wykonywane?
Profil działalności CLKP, jako jednostki nadrzędnej nad laboratoriami kryminalistycznymi KWP / KSP, różni się nieco od pozostałych laboratoriów policyjnych. Rzeczywiście, jako jedyni wykonujemy badania genetyczne materiału biologicznego w postaci zębów i kości, głównie do spraw identyfikacyjnych NN zwłok ludzkich i obsługujemy w tym zakresie wszystkie jednostki Policji z kraju. Wiąże się to głównie z faktem prowadzenia przez CLKP zbioru danych DNA. Zgodnie z ustawą o Policji (art. 21a) Komendant Główny Policji prowadzi zbiór danych zawierający informacje o wynikach analizy kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA), zwanym „zbiorem danych DNA”, a w jego imieniu zadania te realizuje dyrektor CLKP. Badania materiału kostnego stanowią niewielki procent badań genetycznych realizowanych przez Policję, natomiast wymagają dodatkowego sprzętu i umiejętności, z tego również powodu ich centralizacja w CLKP jest jak najbardziej racjonalna.
Kiedyś, jeszcze przy testach serologicznych, liczyła się wielkość / ilość śladu. Dziś nie trzeba już dużej ilości materiału biologicznego, musi być jednak dobrze zabezpieczony. W sytuacji spraw niewykrytych wydaje się, że ma to olbrzymie znaczenie. Czy zdarzają się trudności w badaniu takiego materiału?
W przypadku spraw niewykrytych olbrzymie znaczenie ma to, w jaki sposób materiał dowodowy został zabezpieczony i był przechowywany. Z reguły do takich spraw materiał był zabezpieczany wiele lat temu, kiedy w kryminalistyce nie istniały jeszcze metody identyfikacji na podstawie genetyki i świadomość, jak do takich badań zabezpieczać dowody. Na degradację DNA ma wpływ wiele czynników. Zdarza się, że dostarczony do badań materiał dowodowy w sprawach Archiwum X jest w bardzo złym stanie, a ślady biologiczne uległy znacznej lub całkowitej degradacji. Realizacja spraw niewykrytych jest najbardziej wymagającym typem opinii kryminalistycznej, z uwagi na to, że materiał jest badany po wielu latach, ślady uległy zniekształceniu i degradacji pod wpływem czasu oraz warunków, w jakich materiał był przechowywany. Prowadzenie takiej sprawy wymaga dużego doświadczenia i determinacji biegłego, gdyż niejednokrotnie dostarcza trudności w uzyskiwaniu wyników z badań genetycznych. Jednak pomimo to zawsze należy podjąć próbę ujawnienia i identyfikacji śladów biologicznych. Genetyka sądowa jest dziedziną dynamicznie rozwijającą się, w której powstają coraz nowsze i bardziej czułe metody badawcze dające możliwość oznaczenia profilu DNA z coraz mniejszej ilości materiału biologicznego. Rozwojowi ulegają również metody ujawniania śladów biologicznych na materiale dowodowym. Powoduje to, że warto wracać do spraw niewykrytych nawet po bardzo wielu latach. Profil DNA z dobrze zachowanego materiału biologicznego można oznaczyć nawet po kilkudziesięciu latach.
To niesamowite. Wartość dowodowa analizy DNA jest praktycznie niepodważalna. Nie jest jednak elementem przesądzającym. Co może na to wpłynąć? Czy zdarzyły się sytuacje, kiedy trudno było o rozstrzygnięcie? Parę lat temu było głośno o badaniach bliźniaków jednojajowych.
Wbrew powszechnej opinii nie wszystkie sprawy rozstrzygniemy na podstawie dowodu z badań genetycznych. Najlepszym tego przykładem są właśnie bliźnięta jednojajowe, które są uważane za genetycznie identyczne i niemożliwe do rozróżnienia za pomocą standardowych badań DNA stosowanych w genetyce sądowej, ponieważ posiadają identyczny profil DNA. W różnych ośrodkach badawczych są podejmowane próby rozróżnienia bliźniąt jednojajowych z zastosowaniem najnowszych technologii sekwencjonowania nowej generacji, ale nawet one nie dają rękojmi powodzenia. W takich przypadkach pozostaje jedynie opierać się na innych dowodach w sprawie, a nie na badaniach DNA.
A inne sytuacje?
Innym przykładem ograniczonego zastosowania dowodu z badań genetycznych jest przypadek przeszczepienia komórek krwiotwórczych, po którym biorca szpiku będzie miał profil DNA oznaczony z krwi identyczny z profilem dawcy szpiku. W rezultacie dwie różne osoby będą posiadać identyczny profil DNA z przebadanej krwi.
W 2018 r. weszło zarządzenie nr 48 Komendanta Głównego Policji nakazujące pobieranie materiału genetycznego przed pochowaniem niezidentyfikowanej osoby. Czy od tego momentu dało się zauważyć więcej dopasowań?
Wprowadzenie zarządzenia skutkuje zwiększoną rejestracją profili DNA w zbiorze danych DNA zwłok ludzkich o nieustalonej tożsamości oraz osób zaginionych i rodzin osób zaginionych, a to przekłada się na większą liczbę dopasowań profili DNA i identyfikacji tożsamości zwłok. Im więcej danych zostanie umieszczonych w zbiorze danych DNA, tym więcej będziemy mieli dopasowań i rozwiązanych spraw, w tym również Archiwum X.
Czyli była to słuszna decyzja...
Zdecydowanie. Rejestracja profili DNA NN zwłok w wielu sprawach pozwoliła na ich identyfikację dzięki dopasowaniu w zbiorze danych DNA. Oprócz rejestracji w krajowym zbiorze danych DNA istnieje też możliwość zarejestrowania profilu DNA NN zwłok w bazie prowadzonej przez Interpol I-Familia. Polska jest w czołówce pod względem liczby rejestracji w tej bazie, która jest również istotnym narzędziem wykorzystywanym w identyfikacji NN zwłok.
A czy dalej następuje w tej dziedzinie rozwój technologii badawczych i metod interpretacji wyników? Czytałam np., że od lat trwają prace nad badaniem niestandardowych polimeraz DNA. Czy w kryminalistyce będzie to przydatne?
Oczywiście, jak już wspomniałam, genetyka sądowa jest dziedziną prężnie rozwijającą się i wiele ośrodków naukowych pracuje nad coraz nowszymi i skuteczniejszymi metodami identyfikacji.
Każde zmodyfikowanie polimeraz DNA w celu podniesienia wydajności reakcji PCR [Polymerase Chain Reaction – reakcja łańcuchowa polimerazy, technika pozwalająca z niewielkiej ilości DNA uzyskać wiele kopii wybranego fragmentu do analizy] i uzyskania profilu DNA znajdzie z pewnością zastosowanie również w genetyce sądowej. Pozwoli to na uzyskiwanie wyników z jeszcze mniejszej ilości i gorszej jakości DNA, co ma kluczowe znaczenie w przypadku badania śladów kontaktowych w kryminalistyce. Obecnie w genetyce sądowej standardowo jest stosowana metoda oparta na oznaczaniu profilu DNA z wykorzystaniem markerów STR. Możemy również oznaczyć haplotyp z markerów STR zlokalizowanych na chromosomie Y oraz mitochondrialne DNA. Chromosom Y dziedziczy się w linii męskiej, co oznacza, że każdy członek rodziny w linii męskiej (syn, ojciec, dziadek) posiada taki sam haplotyp, natomiast mitochondrialne DNA dziedziczy się po matce. Powyższe zależności pozwalają na poszukiwanie np. sprawcy przestępstwa z wykorzystaniem ewentualnych powiązań rodzinnych.
Jakie są inne innowacyjne metody badawcze?
Oprócz standardowych metod stosowane są również metody sekwencjonowania nowej generacji oraz genealogia sądowa. Sekwencjonowanie nowej generacji umożliwia określenie – na podstawie DNA – wieku, pochodzenia biogeograficznego oraz cech wyglądu (np. koloru oczu, włosów i skóry, wzrostu, stopnia łysienia czy siwienia), co pozwala na stworzenie swoistego genetycznego portretu sprawcy przestępstwa. Genealogia sądowa jest najnowszym rewolucyjnym narzędziem stosowanym w kryminalistyce, które wykorzystuje dowody z badań DNA zebrane z miejsc zbrodni, a następnie porównuje je z bazami danych genealogicznych, wykorzystując powiązania rodzinne w celu identyfikacji sprawcy przestępstwa.
Czyli to już się dzieje i jest wykorzystywane w badaniach kryminalistycznych?
W Stanach Zjednoczonych zastosowanie tej metody pozwoliło na rozwiązanie setek spraw i niechybnie z czasem wejdzie również do naszej polskiej kryminalistyki. Zarówno sekwencjonowanie nowej generacji, jak i genetyczna genealogia dają nowe możliwości w rozwiązywaniu spraw, ale mają też swoje ograniczenia związane głównie z analizą i interpretacją ogromnej ilości danych, jakie generują, i wysokim kosztem badania.
Wiele ośrodków naukowych pracuje nad nowymi rozwiązaniami w genetyce sądowej. Trwają badania zarówno nad dalszym rozwojem metod sekwencjonowania nowej generacji i pozyskaniem jeszcze większej liczby cech dotyczących portretu genetycznego np. sprawcy przestępstwa, jak i nad zupełnie nowymi metodami. Badacze skupiają się nad technikami uzyskania profilu DNA z pojedynczych komórek, identyfikacji rodzaju śladu biologicznego na podstawie badań genetycznych czy też metodami pozwalającymi na określenie czasu powstania danego śladu na miejscu zdarzenia. Wprowadzenie w przyszłości powyższych metod do rutynowych badań z zakresu genetyki sądowej znacząco poszerzy organom ścigania możliwości wykrywcze i identyfikacyjne.
Rozwój metod i technik analitycznych w genetyce sądowej niejednokrotnie przyczynił się po wielu latach do identyfikacji sprawców przestępstw w sprawach Archiwum X, dlatego też warto do spraw niewyjaśnionych powracać.
Rozmawiała Izabela Pajdała
