Układ limbiczny to układ fizjologiczny w mózgu, który bierze udział w wielu różnych procesach emocjonalnych, wpływa na zachowania popędowe, pamięć, a także czynności wegetatywne. Układ limbiczny jest wciąż badany i wiedza na jego temat coraz bardziej się poszerza.
Co to jest układ limbiczny?
Układ limbiczny (zwany też układem rąbkowym lub brzeżnym) to układ w mózgu, który składa się z różnych struktur. Układ limbiczny to nie pojęcie anatomiczne, tylko fizjologiczne, co oznacza, że części układu limbicznego łączy to, że współpracują ze sobą i biorą razem udział w różnych procesach, a nie to, że się znajdują wobec siebie w określonej lokalizacji.
Układ limbiczny pełni bardzo ważną funkcję w wyzwalaniu pewnych emocji oraz wpływa na zachowania popędowe. Dzięki swoim licznym połączeniom z różnymi ośrodkami mózgu wpływa na wiele czynności wegetatywnych, w tym na ośrodki krążeniowe i oddechowe. Układ limbiczny pozostaje przedmiotem badań i wciąż poszerza się wiedza na temat jego funkcji i znaczenia dla ludzkiego organizmu.
Układ limbiczny – budowa
W skład układu limbicznego wchodzą różne struktury mózgu. Nie istnieją konkretne kryteria określające, które dokładnie części należą do układu limbicznego.
Najważniejsze struktury, które zalicza się do układu limbicznego:
- węchomózgowie
- wzgórze
- podwzgórze
- sklepienie
- płat limbiczny, w skład którego wchodzą m.in. zakręt obręczy i hipokamp
- ciało migdałowate.
Układ limbiczny – funkcje
Badania nad układem limbicznym i jego rolą wciąż trwają. Na początku był wiązany głównie z przetwarzaniem wrażeń węchowych. Dzisiaj wiadomo, że układ limbiczny pełni wiele innych funkcji, m.in. reguluje zachowania związane z emocjami i stany emocjonalne, takie jak strach, zadowolenie, przyjemność, euforia. Odgrywa także ważną rolę w procesie zapamiętywania i motywacji, a także może wpływać na czynności wegetatywne.
Podwzgórze
Podwzgórze odgrywa wiele ról w utrzymaniu homeostazy organizmu. Działa również jako ośrodek kontrolujący funkcje autonomiczne, takie jak: głód i pragnienie, ciśnienie tętnicze, temperaturę ciała. Ponadto podwzgórze bierze udział w regulacji motywacji seksualnej, zachowania oraz reakcji na stres. Uszkodzenie podwzgórza może skutkować agresją, stresem, zmęczeniem, zaburzeniami temperatury ciała (hipotermią i hipertermią), zmianami masy ciała oraz zaburzeniami popędu seksualnego.
Węchomózgowie
Opuszki węchowe, będące częścią węchomózgowia, biorą udział w odbieraniu wrażeń węchowych. Przekazują one informacje węchowe do innych części mózgu, m.in. ciała migdałowatego, które przetwarza te informacje i wykorzystuje je do tzw. uczenia asocjacyjnego, na przykład koduje określone sygnały zapachowe ze smakami.
Hipokamp
Hipokamp bierze udział w procesach konsolidacji informacji, w tym pamięci krótkotrwałej, długotrwałej i przestrzennej. Osoby z rozległym obustronnym uszkodzeniem hipokampa mogą mieć amnezję następczą. Ponadto, zaobserwowano, że u osób chorych na schizofrenię hipokamp ma mniejsze rozmiary niż u osób zdrowych.
W 1953 roku pacjentowi znanemu jako H.M. wycięto przednie dwie trzecie objętości hipokampa w celu wyleczenia padaczki. Chociaż objawy padaczki były mniej nasilone, przez resztę życia nie był w stanie tworzyć nowych wspomnień.
Ciało migdałowate
Ciało migdałowate bierze udział w przetwarzaniu reakcji emocjonalnych – w szczególności strachu, lęku i agresji, a także w procesach zapamiętywania i podejmowania decyzji.
Uszkodzenie ciała migdałowatego może skutkować zespołem Klüvera i Bucy'ego, którego objawy obejmują zaburzenia pamięci, żarłoczność (przejadanie się normalną żywnością, a także jedzenie rzeczy niejadalnych, np. ziemi), hiperoralność (tendencja do poznawania otoczenia poprzez wkładanie sobie różnych przedmiotów do ust), hiperseksualność (nadmierny popęd seksualny, który jest dysfunkcyjny i powoduje ciągłą, destrukcyjną potrzebę aktywności seksualnej).
Zakręt obręczy
Zakręt obręczy, czyli składowa płata limbicznego, podobnie jak większość układu limbicznego bierze udział w powstawaniu reakcji emocjonalnych, uczeniu się i zapamiętywaniu.
Kora śródwęchowa
Kora śródwęchowa razem z hipokampem jest istotną częścią układu limbicznego odpowiedzialnego za pamięć deklaratywną, pamięć przestrzenną, tworzenie pamięci i konsolidację pamięci. Wykazano, że u osób chorych na chorobę Alzheimera, kora śródwęchowa ma zmniejszoną objętość.
Jakie choroby są powiązane z funkcjonowaniem układu limbicznego?
Do chorób, w przebiegu których dochodzi do zaburzeń funkcjonowania układu limbicznego, należą:
- choroba Alzheimera
- zaburzenia lękowe
- depresja
- zespół stresu pourazowego (PTSD – post traumatic stress disorder)
- schizofrenia
- stres
- uzależnienia.
Układ nagrody
Częścią układu limbicznego jest układ nagrody. Układ nagrody to zbiór struktur w mózgu, które wpływają na motywację i kontrolę zachowania. Jest to uwarunkowane ewolucyjnie i ma na celu promowanie zachowań potencjalnie korzystnych dla jednostki. Układ nagrody jest pobudzany, kiedy dochodzi do zaspokojenia popędów, np. głodu, popędu seksualnego oraz w trakcie aktywności, które sprawiają przyjemność. Układ nagrody może też być pobudzany przez niektóre leki i używki (np. alkohol, amfetaminę), co bierze udział w mechanizmie powstawania uzależnień. Częścią układu nagrody jest dopamina, która jest uwalniana podczas jego aktywacji.
