Kortyzol jest hormonem produkowanym przez nadnercza pod wpływem stresu. Kortyzol reguluje odpowiedź organizmu na stres – powoduje zwiększenie stężenia glukozy we krwi, kiedy wzrasta na nią zapotrzebowanie oraz ma działanie przeciwzapalne.
NA SKRÓTY
- Czy kortyzol jest hormonem stresu?
- Objawy nadmiaru kortyzolu i zmniejszonego stężenia - wskazania do badania
- Badanie stężenia kortyzolu we krwi - norma
- Przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu we krwi
- Przyczyny zmniejszonego stężenia kortyzolu we krwi
Co to jest kortyzol?
Kortyzol jest hormonem steroidowym produkowanym w warstwie pasmowatej kory nadnerczy. Nadnercza to niewielkie gruczoły znajdujące się, jak sama nazwa wskazuje, nad nerkami. Receptory kortyzolowe znajdują się niemal we wszystkich tkankach organizmu, dlatego kortyzol wpływa na funkcjonowanie całego organizmu.
Głównym zadaniem kortyzolu jest regulacja odpowiedzi organizmu na stres – zwiększanie stężenia glukozy we krwi w sytuacjach stresowych (wysiłek fizyczny, stres psychiczny, głodzenie), gdy w szczególności wzrasta na nią zapotrzebowanie. Ma także silne działanie przeciwzapalne.
Ponadto kortyzol wpływa także na ciśnienie tętnicze, cykl snu i czuwania.
Produkcja i wydzielanie kortyzolu są regulowane przez hormon przysadkowy o nazwie adrenokortykotropina (ACTH). Stężenie kortyzolu we krwi wykazuje rytm dobowy z największym stężeniem rano, a najniższym o północy.
Organizm stale reguluje stężenie kortyzolu we krwi, aby utrzymać go na odpowiednim poziomie (homeostaza). Zbyt duże lub zbyt małe stężenie kortyzolu niekorzystnie wpływa na funkcjonowanie organizmu.
Czy kortyzol jest hormonem stresu?
Kortyzol jest potocznie określany jako hormon stresu. Jest tak dlatego, że kortyzol jest uwalniany z nadnerczy w sytuacjach stresowych dla organizmu, co może obejmować zarówno stres emocjonalny, psychiczny, jak i fizyczny. Niezależenie od tego, czy stres jest ostry (czyli trwa krótko), czy przewlekły (trwa długo), organizm uwalnia kortyzol.
W reakcji na stres organizm może uwalniać kortyzol razem z innymi hormonami biorącymi udział w odpowiedzi typu walcz albo uciekaj, takimi jak adrenalina. Ma to swoje uzasadnienie – kortyzol wpływa na uwalnianie glukozy (cukru) z wątroby, aby zyskać energię do walki lub ucieczki.
Objawy nadmiaru kortyzolu i zmniejszonego stężenia - wskazania do badania
- Podejrzenie zespołu Cushinga będącego zespołem objawów wynikających z nadmiaru kortyzolu we krwi. Do tych objawów należą:
- Zmiana budowy ciała – nadmiar kortyzolu skutkuje odkładaniem się tkanki tłuszczowej w okolicy twarzy („księżyc w pełni”), okolicy nadobojczykowej, szyi („bawoli kark”) oraz tułowia, przy jednoczesnym zaniku tkanki mięśniowej kończyn – stąd osłabienie i zła tolerancja wysiłku fizycznego. Skóra staje się cienka i podatna na urazy, w okolicy brzucha, ud, pośladków, piersi pojawiają się czerwone rozstępy, na twarzy pojawia się trądzik.
- Nadciśnienie tętnicze – kortyzol nasila obkurczające naczynia krwionośne działanie adrenaliny, co przekłada się na wzrost ciśnienia tętniczego krwi. Często objawia się bólem i zawrotami głowy.
- Zaburzenia nastroju, depresja oraz bezsenność
- Zaburzenia miesiączkowania u kobiet oraz osłabienie libido u mężczyzn
- Zwiększone pragnienie i oddawanie dużych ilości moczu – wynik zwiększonego stężenia glukozy we krwi
- Niepoddające się leczeniu zakażenia – efekt obniżenia odporności organizmu
- Objawy zmniejszonego stężenia kortyzolu i innych hormonów nadnerczowych:
- Stałe osłabienie z tendencją do omdleń – wynik odwodnienia lub zmniejszonego stężenia glukozy we krwi
- Łatwa męczliwość, niechęć do wysiłku fizycznego
- Słaba tolerancja sytuacji stresowych
- Chęć spożywania słonych pokarmów
- Luźne stolce
- Niskie ciśnienie tętnicze krwi.
Badanie stężenia kortyzolu - czy są przeciwskazania?
Do oznaczenia stężenia kortyzolu wystarcza pobranie niewielkiej ilości krwi, dlatego nie ma przeciwwskazań do wykonania tego badania.
Jak przygotować się do badania kortyzolu?
Na badanie stężenia kortyzolu należy stawić się dokładnie o godzinie, którą zalecił lekarz. Pora badania jest ważna. Należy także powiedzieć lekarzowi o wszystkich przyjmowanych lekach. Przed badaniem stężenia kortyzolu należy unikać stresu oraz wysiłku fizycznego. Nie należy także pić alkoholu.
Przed badaniem stężenia kortyzolu w ślinie należy zastosować się do zaleceń lekarza. Zazwyczaj pacjent nie powinien jeść, pić ani myć zębów przez 30 minut przed badaniem.
Badanie stężenia kortyzolu we krwi - norma
Oznaczenia wykonuje się zwykle rano, po południu, wieczorem i o północy w celu oceny rytmu dobowego (godz. 8.00, 16.00, 20.00, 24.00 lub częściej: o godz. 8.00 i 20.00, lub godz. 8.00 i 24.00).
Normy mogą się różnić zależnie od producenta zestawu:
- godz. 8.00: 138–635 nmol/l (5–23 µg/dl, 50–230 ng/ml)
- godz. 16.00: 80–440 nmol/l (3–16 µg/dl, 30–160 ng/ml)
- godz. 20.00: maksymalnie 50% wartości porannej z godz. 8.00
- godz. 24.00: wartość najniższa, maksymalnie 50 nmol/l (≤1,8 µg/dl, ≤18 ng/ml)
Oznaczanie stężenia kortyzolu w moczu - norma
Dobowe wydalanie wolnego kortyzolu z moczem odzwierciedla stężenie wolnego kortyzolu we krwi w danym przedziale czasu.
Określane indywidualnie dla każdego laboratorium wynoszą:
- dzieci: 2–27 µg/d
- nastolatki: 5–55 µg/d
- dorośli: 10–100 µg/d, w zależności od metody oznaczania
Oznaczanie stężenie kortyzolu w ślinie - norma
Oznaczanie stężenia kortyzolu w ślinie jest bardzo przydatne w diagnostyce zespole Cushinga. Zwykle zaleca się dwukrotne pobranie próbek śliny między godz. 23.00 a 24.00.
Norma: 0,3–4,3 nmol/l (każde laboratorium powinno opracować własny zakres normy).
Przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu we krwi
- Spowodowane nadmiernym wydzielaniem hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) – najczęstsza przyczyna:
- Gruczolak przysadki wydzielający ACTH (90% wszystkich przypadków)
- Rak płuc, rak tarczycy, guz nadnerczy wydzielające ACTH (10% wszystkich przypadków)
- Guz nadnerczy wydzielający kortyzol (rzadko)
- Długie i intensywne leczenie glikokortykosteroidami, również daje objawy zespołu Cushinga
- Niewielkie zwiększenie stężenia kortyzolu we krwi nie musi koniecznie być spowodowane chorobą organiczną. Może do niego dochodzić w wyniku przewlekłego stresu lub nagłej sytuacji stresowej, depresji, anoreksji, deprywacji snu czy też po ciężkim wysiłku fizycznym.
Przyczyny zmniejszonego stężenia kortyzolu we krwi
- Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona) – może być spowodowana reakcją autoimmunologiczną (najczęstsza przyczyna – 70–90%), gruźlicą lub innymi zakażeniami lub wrodzonym niedoborem enzymów odpowiedzialnych za syntezę hormonów nadnerczowych (wrodzony przerost nadnerczy).
Jak utrzymać prawidłowe stężenie kortyzolu?
Osoby chore na zespół Cushinga (w którym występuje zbyt duże stężenie kortyzolu) potrzebują leczenia, zwykle farmakologicznego, a czasem także chirurgicznego. Podobnie jest w przypadku zbyt małego stężenia kortyzolu, jak w chorobie Addisona.
U osób zdrowych nie ma konieczności podejmowania żadnych specjalnych działań, żeby utrzymać adekwatne stężenie kortyzolu we krwi.
Kortyzol jest wydzielany w sytuacjach stresowych, dlatego jest stężenie może być zwiększone w przebiegu zaburzeń psychicznych, takich jak depresja albo zaburzenia lękowe.
Utrzymaniu prawidłowego stężenia we krwi sprzyja zdrowy tryb życia i dbanie o równowagę psychiczną oraz fizyczną. Pomocne w tym może być:
- wysypianie się, ponieważ długotrwała bezsenność lub sen niskiej jakości (np. u osób z obturacyjnym bezdechem sennym), a także praca zmianowa mogą być związane z większym stężeniem kortyzolu
- regularne ćwiczenia fizyczne, które mogą poprawić jakość snu i zwiększyć odporność na stres
- nauka radzenia sobie ze stresem, praca ze swoimi wzorcami myślenia i reagowania na stresujące sytuacje
- ćwiczenia oddechowe obejmujące głębokie oddychanie, które stymuluje układ przywspółczulny, co może przekładać się na zmniejszenie stężenia kortyzolu we krwi
- dbanie o dobre samopoczucie poprzez zabawę i śmiech, czyli angażowanie się w przyjemne czynności, podczas gdy są wydzielane endorfiny i stężenie kortyzolu może się zmniejszyć
- dbanie o utrzymywanie zdrowych relacji międzyludzkich, ponieważ wpływają one na samopoczucie i poziom codziennego stresu.
