Prehabilitacja może poprawić rokowania związane z hospitalizacją. U pacjentów, którzy są przygotowywani do operacji m.in. pod kątem dietetycznym, wydolnościowym, psychologicznym, zaobserwowano mniejsze ryzyko powikłań i szybszy powrót do zdrowia. Jak podkreślają eksperci, procedura prehabilitacji powinna być dobierana indywidualnie przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów. Środowisko medyczne postuluje, aby stała się ona częścią systemowej opieki okołooperacyjnej w Polsce. Obecnie jest oferowana tylko w niektórych szpitalach.
Prehabilitacja obejmuje kompleksowe przygotowanie do hospitalizacji, w szczególności do operacji. Jej celem jest osiągnięcie takiej poprawy stanu ogólnego pacjenta, która pozwoli zmniejszyć ryzyko powikłań i skrócić czas rekonwalescencji.
– Prehabilitacja jest niezwykle ważna dla pacjenta, który staje w obliczu zabiegu operacyjnego – mówi dr Milena Lachowicz, psychoonkolog kliniczny i seksuolog z Katedry i Kliniki Onkologii i Radioterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. – Sprowadza się do tego, że nie tylko rozmawiamy z pacjentem przed zabiegiem operacyjnym, ale staje się on dla nas partnerem, a więc przyczyniamy się do tego, żeby zaangażował się w operację, w proces leczenia, ale również jest przygotowywany przez cały zespół specjalistów.
Okres oczekiwania na hospitalizację wiąże się u pacjenta z dużym stresem, ale często jest to też moment, w którym chory postanawia zmienić swój styl życia. Odpowiednie wsparcie od całego zespołu specjalistów może się przyczynić do poprawy kondycji psychofizycznej pacjenta nie tylko w ramach opieki przedoperacyjnej, ale i długofalowo.
– Pracujemy nad obniżaniem poziomu lęku, stresu i przepracowujemy niepożądane emocje, które wiążą się z trudną sytuacją, chorobą, diagnostyką – tłumaczy dr Milena Lachowicz. – Druga część prehabilitacji to edukowanie na temat aktywności fizycznej. Jeśli pacjent jest przed zabiegiem, powinien zadbać o swoją sprawność: czy to będą spacery, rower, aktywność fizyczna na świeżym powietrzu czy na siłowni. Chcemy, żeby zwiększyła się jego wydolność krążeniowo-oddechowa i siła mięśniowa.
Lekarka podkreśla, że w przygotowaniu do zabiegu operacyjnego duże znaczenie ma odpowiednia podaż białka w diecie. Jako podstawowy budulec organizmu przede wszystkim zapobiega ono spadkowi siły i masy mięśniowej u pacjenta.
– Białko wpływa na funkcjonowanie wszystkich naszych narządów i co najważniejsze, na pracę najważniejszego narządu, równoważnego z sercem, czyli mózgu. Poprawia funkcje poznawcze, pamięć, koncentrację, skupienie – wskazuje ekspertka z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. – Dieta bogata w białko w połączeniu z aktywnością fizyczną przekłada się na nasz dobrostan psychofizyczny, lepsze nastawienie do życia i funkcjonowanie. Podkreślamy to u pacjentów, którzy poddawani są wszelakim zabiegom operacyjnym, ale jest to niezwykle istotne dla nas wszystkich.
Przeglądowi badań na temat roli prehabilitacji w chirurgii przyjrzeli się naukowcy z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Jak podają w artykule opublikowanym w 2022 roku na łamach „Polish Journal of Surgery”, działania przygotowujące pacjenta do zabiegu w istotny sposób poprawiają odsetek powikłań pooperacyjnych, skracają czas pobytu w szpitalu i podnoszą pooperacyjną aktywność fizyczną. Zauważają, że prehabilitacja jest najskuteczniejsza u pacjentów z grup wysokiego ryzyka – może być wręcz kluczowa dla przeżycia, a im bardziej odwracalne czynniki (np. nałogi), tym większa może być skuteczność takiej procedury. Udowodniono, że u osób nadużywających alkoholu i nałogowych palaczy częściej pojawiają się komplikacje pozabiegowe związane z gojeniem ran, zakażeniami pooperacyjnymi czy powikłania krążeniowo-oddechowe.
Autorzy podkreślają, że programy prehabilitacyjne powinny być szyte na miarę indywidualnych potrzeb pacjenta, z uwzględnieniem wieku, kondycji, sprawności fizycznej i innych czynników. Wprowadzenie nawet kilku zaleceń może przynieść pewne korzyści, ale najwyższą skuteczność osiąga się poprzez zastosowanie wielodyscyplinarnych działań.
– Pacjent in spe, który dowiaduje się, że za jakiś czas ma planowany pobyt w szpitalu, musi wiedzieć, co ma zrobić, żeby się dobrze przygotować – mówi dr n. farm. Leszek Borkowski, farmakolog kliniczny ze Szpitala Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Wołominie. – Nie ma znaczenia, czy to jest zabieg, czy operacja, czy pobyt typu interny, czy neurologii bezzabiegowej. Po pierwsze, musi wyleczyć zęby, dlatego że niektóre leki w przypadku problemów stomatologicznych nie działają albo działają słabo. Po drugie, powinien się zaszczepić. Szpital to jest takie miejsce, gdzie gromadzą się bardzo różne bakterie, wirusy, grzyby, a pacjenci są osłabieni i przez to bardzo łatwo ich zaatakować.
Farmakolog zwraca uwagę na jeszcze jedno istotne ryzyko nieszczepienia się przed planowanym pobytem w szpitalu.
– Niektóre leki w pewnych chorobach stymulują na przykład gruźlicę, półpasiec, wirusowe zakażenie wątroby i wiele, wiele innych chorób. W pewnym momencie dochodzi do takiej sytuacji, że przychodzący do szpitala niezaszczepiony pacjent łapie te wszystkie rzeczy – przestrzega dr Leszek Borkowski i tłumaczy, że taka sytuacja bardzo komplikuje leczenie podstawowej choroby.
W 2023 roku również na łamach „Polish Journal of Surgery” ukazały się rekomendacje w zakresie stosowania prehabilitacji przygotowane przez 45 specjalistów: chirurgów, anestezjologów, specjalistów intensywnej terapii, fizjoterapeutów, psychologów, dietetyków, pielęgniarki oraz farmaceutę. Autorzy zauważają, że operacja nie jest celem samym w sobie, ale jedynie środkiem do osiągnięcia celu. Przygotowanie do zabiegu powinno być elementem kompleksowej opieki okołooperacyjnej w chirurgii planowej i należy wprowadzić je zawsze wtedy, kiedy jest to możliwe.
Specjaliści podkreślają dużą rolę interwencji żywieniowej, fizjoteraputycznej i psychologicznej, ale podkreślają, że pewne dziedziny medycyny zabiegowej mogą wymagać wprowadzenia specyficznych strategii prehabilitacji. Przykładem są operacje jelita grubego i odbytnicy, które mogą się wiązać z wyłonieniem stomii. Udowodniono, że w takim wypadku duże znaczenie dla stanu psychicznego pacjenta, a także dla poprawy efektów funkcjonalnych i zmniejszenia powikłań ma przedoperacyjna opieka stomijna prowadzona przez wykwalifikowany w tej dziedzinie personel pielęgniarski.
Eksperci rekomendują, aby prehabilitację prowadziły interdyscyplinarne zespoły, z udziałem lekarzy POZ i specjalistów w zakresie leczenia chorób współwystępujących. Działania edukacyjne przygotowujące pacjentów do operacji powinny się opierać na wszystkich możliwych metodach, w tym poradnikach, portalach czy aplikacjach.
Nowoczesne technologie z powodzeniem wykorzystali Brytyjczycy. Opracowana z inicjatywy tamtejszego resortu zdrowia aplikacja Surgery Hero pomaga pacjentom oczekującym na operację przygotować się do zabiegu. Za jej pomocą dla każdego chorego przygotowywany jest specjalistyczny plan prehabilitacji. Pacjenci otrzymują instruktaż w postaci lekcji, filmików oraz planów żywieniowych. Aplikacja umożliwia ponadto monitorowanie snu, liczby kroków i innych wskaźników dotyczących zdrowia. Z Surgery Hero najpierw pilotażowo skorzystało 2000 pacjentów oczekujących na operację. Odnotowano u nich sześciokrotny spadek liczby powikłań, o połowę mniejszy wskaźnik ponownych rehospitalizacji, brak nieplanowanych przyjęć na oddział intensywnej terapii.
Autorzy rekomendacji opublikowanych w „Polish Journal of Surgery” wskazują, że prehabilitacja wymaga rozwiązań systemowych i refundacyjnych. Takie już istnieją w krajach Europy Zachodniej, ale w Polsce nadal ich brakuje.
– Jakiś czas temu próbowałem przekonać resort zdrowia, żeby zechciał się pochylić i wspólnie popracować nad systemem przygotowania pacjenta do szpitala – mówi dr Leszek Borkowski. – To też jest kwestia przygotowania po szpitalu, przygotowania w okresie remisji. Kiedy się pozornie nic nie dzieje, ludzie zapominają o swojej podstawowej chorobie, a ona gryzie, powoli, ale gryzie. Trzeba by też przygotować rozwiązania dla pacjentów w stanie paliatywnym.
Jak podkreśla ekspert, chorzy muszą szukać pomocy na własną rękę, a powinni ją uzyskać w ramach opieki POZ i farmaceutycznej.
– Byłoby najprościej, żeby pacjent, który nie jest związany z ochroną zdrowia, nie ma określonej wiedzy i łatwości poruszania się w systemie, poszedł albo do lekarza opieki podstawowej, albo do najbliższej apteki i tam porozmawiał z osobami kompetentnymi, zapytał, co powinien zrobić, idąc za jakiś czas do szpitala – radzi farmakolog.
Niektóre szpitale uruchomiły poradnie prehabilitacji. Taka funkcjonuje na przykład w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Częstochowie i Szpitalu Kopernika w Łodzi. Pierwszą poradnię prehabilitacji onkologicznej otwarto w 2022 roku w Brzozowie w województwie podkarpackim. Pacjenci mogą tam skorzystać m.in. z opieki dietetyka, fizjoterapeuty czy psychoonkologa.
