Odbytnica – budowa, funkcje i najczęstsze choroby

Odbytnica to końcowy odcinek jelita grubego zakończony odbytem. Ma około 12–18 cm i jej pierwsza część – część miedniczna jest bardzo rozciągliwa. Zadaniem odbytnicy jest umożliwianie wydalania stolca na zewnątrz. Istnieje wiele chorób odbytnicy, m.in. choroba hemoroidalna, rak jelita grubego (zlokalizowany w odbytnicy), nieswoiste zapalenia jelit. Do objawów chorób odbytnicy należą wszelkie nieprawidłowości związane ze stolcem i wypróżnianiem – ból, domieszka w stolcu krwi, ropy, śluzu, zmiana kształtu (stolce ołówkowate), konsystencji i rytmu wypróżnień – biegunki i zaparcia, a także objawy ogólne, np. gorączka, chudnięcie.

Co to jest odbytnica?

Odbytnica, inaczej prostnica lub jelito proste (zwana także potocznie kiszką stolcową) jest ostatnią częścią jelita grubego, która łączy esicę z odbytem. Nazwa jelito proste nie jest precyzyjna, ponieważ odbytnica ma dwa zagięcia i zwykle układa się w kształt litery s. Odbytnica ma długość około 12–18 cm. Błona śluzowa odbytnicy ma zdolność wchłaniania, co jest wykorzystywane w leczeniu różnych chorób przez podawanie doodbytniczo czopków.

Budowa odbytnicy

Odbytnica składa się z dwóch głównych części:

• odcinka górnego, zwanego częścią miedniczną, który stanowi właściwą odbytnicę. Ma długość około 12–15 cm. Część miedniczna jest uwypuklona i dlatego jest nazywana bańką odbytnicy. Część miedniczna odbytnicy jest bardzo rozciągliwa, przyjmuje się, że może mieć pojemność nawet do 0,5 l.
• dolnego, odbytowego, zwanego też kanałem odbytu, który prowadzi do odbytu, o długości około 3 cm. Kanał odbytu nie jest tak rozciągliwy jak bańka odbytnicy i jego ściany przylegają do siebie, a rozwiera się on tylko podczas defekacji (wypróżnienia).

Zwieracze odbytu

W obrębie odbytnicy znajdują się dwa główne zwieracze, czyli mięśnie, które regulują przechodzenie stolca przez odbytnicę: zwieracz wewnętrzny (niezależny od woli) i zewnętrzny (zależny od woli), które kontrolują wydalanie kału. Zwieracz zewnętrzny odbytu zamyka odbyt i ma stałe napięcie, które jest zniesione tylko w czasie wypróżnienia, aby umożliwić wydostawanie się stolca na zewnątrz.

Ryc. Budowa odbytnicy i kanału odbytu.
Rycina przedstawia anatomię odbytnicy, w tym jej podział na część górną, środkową i dolną, a także strukturę bańki odbytnicy oraz kanału odbytu.

Ściana odbytnicy jest zbudowana z trzech głównych warstw:

• wewnętrznej błony śluzowej
• błony mięśniowej składającej się z zewnętrznej warstwy mięśniowej podłużnej i wewnętrznej poprzecznej
• błony zewnętrznej.

Funkcje odbytnicy

Zasadniczą funkcją odbytnicy jest defekacja, czyli wydalanie stolca. Odbytnica działa także jako tymczasowe miejsce przechowywania kału. Do odbytnicy stolec dostaje się z okrężnicy zstępującej dzięki ruchom perystaltycznym. Kiedy ściany odbytnicy rozciągają się pod wpływem kału, to człowiek zaczyna czuć potrzebę oddania stolca, czyli defekacji. Mięśnie - wewnętrzny i zewnętrzny zwieracz odbytu oraz spoczynkowy skurcz mięśnia łonowo-odbytniczego zapobiegają wyciekowi kału (nietrzymanie stolca). Podczas dobrowolnej defekacji, oprócz skurczu mięśni odbytu i rozluźnienia zewnętrznego zwieracza odbytu, dochodzi do skurczu mięśni brzucha i rozluźnienia mięśnia łonowo-odbytniczego. Powoduje to wyprostowanie odbytnicy i ułatwia wypróżnienie.

Zaleganie kału w odbytnicy

W warunkach prawidłowych, kiedy jelito jest zdrowe, w odbytnicy nie powinien się znajdować stolec. Odbytnica powinna być pusta i służyć do przechodzenia i wydalania stolca. Jednak u osób z różnymi zaburzeniami pracy jelit stolec może zalegać w odbytnicy, a dokładnie w jej części miednicznej (bańce odbytnicy), także pomiędzy wypróżnieniami.

Badanie odbytnicy – metody diagnostyczne

Odbytnica jest narządem, który można zbadać podczas badania przedmiotowego dotykaniem, czyli palpacyjnie. Badanie to polega na tym, że lekarz wkłada przez odbyt palec w rękawiczce do odbytnicy pacjenta i podczas tego badania może wyczuć zmiany patologiczne, np. guzy. U mężczyzn może także wyczuć gruczoł krokowy (prostatę). Wyjmując palec z odbytnicy pacjenta lekarz może także ocenić, czy na rękawiczce znajduje się treść świadcząca o nieprawidłowościach, np. ropa albo krew. Badanie to nazywane jest z łaciny badaniem per rectum.

Badanie endoskopowe odbytnicy to rektoskopia.

Choroby odbytnicy

W obrębie odbytnicy mogą występować różne choroby. Niektóre z nich dotyczą tylko odbytnicy, a inne także innych odcinków przewodu pokarmowego.

Do chorób odbytnicy należą:

• Choroba hemoroidalna (hemoroidy), czyli guzki krwawnicze, poszerzone naczynia krwionośne w okolicach odbytu, które mogą powodować znaczne dolegliwości, ból, swędzenia i krwawienie. Hemoroidy występują najczęściej w wyniku przewlekłych zaparć, nadmiernego wysiłku podczas wypróżniania, ciąży, otyłości czy siedzącego trybu życia,
• Rak odbytnicy (rak jelita grubego lokalizujący się w odbytnicy), który jest nowotworem złośliwym a jego objawami mogą być m.in. krwawienie z odbytu, zmiana rytmu wypróżnień (np. zaparcia), zmiana kształtu stolca, np. cienkie, ołówkowate stolce. Więcej w artykule Rak odbytu - wczesne objawy, rozpoznanie i leczenie.
• Nieswoiste zapalenia jelit, czyli wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna. W obu tych chorobach może dojść do zajęcia odbytnicy. Objawy to m.in. biegunka, która może zawierać krew lub ropę, naglące parcie na stolce, ból brzucha, gorączka, chudnięcie. Czytaj więcej: Nieswoiste zapalenia jelit
• Szczelina odbytu, czyli bolesny ubytek (rana) w błonie śluzowej odbytu. Czytaj więcej: Szczelina odbytu
• Polipy odbytnicy i odbytu, czyli uwypuklenia błony śluzowej ponad jej powierzchnię. Czytaj więcej: Polipy i inne choroby odbytu - przyczyny dolegliwości okolicy odbytu
• Zespół jelita drażliwego, czyli choroba jelita cienkiego i grubego, w której dochodzi do zmiany rytmu wypróżnień oraz bólu brzucha. Zob. Zespół jelita drażliwego ("jelito drażliwe", IBS) - objawy, dieta, leczenie
• Ropień odbytu i odbytnicy - zob. Ropień odbytu
• Zapalenie odbytnicy, np. popromienne, po radioterapii narządów znajdujących się w miednicy mniejszej.
• Wypadanie odbytnicy, czyli przemieszczenie ściany jelita grubego poza kanał odbytu i odbyt - zob. Wypadanie odbytnicy
• Zespół wrzodu samotnego odbytnicy, czyli rzadka choroba odbytnicy, przeważnie występująca u osób młodych, w której dochodzi do braku koordynacji mięśni odpowiadających za wypróżnienie, co może prowadzić do zmian niedokrwiennych z owrzodzeniem. Zobacz: Samotny wrzód odbytnicy

Odbytnica – objawy chorób

Do objawów chorób odbytnicy należą:

• zaparcia
• biegunki
• zmiana kształtu stolca (np. stolce ołówkowate)
• domieszka krwi, ropy, śluzu w stolcu
• ból brzucha
• ból podczas wypróżniania
• ból, pieczenie, swędzenie odbytu
• nietrzymanie stolca
• wyciek ropy lub śluzu z odbytu.

Chorobom odbytnicy mogą towarzyszyć także objawy ogólne, takie jak gorączka, zmniejszenie masy ciała, niedokrwistość, osłabienie.