Udar słoneczny to rodzaj udaru cieplnego, którego przyczyną jest nadmierna ekspozycja na słońce. Kiedy organizm nie jest w stanie odprowadzić nagromadzonego ciepła, wówczas dochodzi do udaru cieplnego. Udar cieplny jest stanem zagrożenia życia i wymaga hospitalizacji.
Fot. Garon Piceli/ pexels.com
Czym się różni udar cieplny od słonecznego?
Różnica między udarem słonecznym a cieplnym jest taka, że w przypadku udaru słonecznego do przegrzania dochodzi w wyniku bezpośredniego działania słońca, zwłaszcza na głowę. Udar słoneczny jest zatem rodzajem udaru cieplnego, czyli stanu przegrzania organizmu. Czasem określenie udar słoneczny stosuje się też jako synonim udaru cieplnego. Do udaru cieplnego dochodzi, kiedy organizm nie jest w stanie efektywnie odprowadzić nagromadzonego nadmiaru ciepła. Do przegrzania dochodzi, kiedy organizm jest długotrwale eksponowany na wysoką temperaturę otoczenia, zwykle ponad 35°C.
Udar cieplny jest poważnym stanem wymagającym natychmiastowego leczenia. Nieleczony udar cieplny może zakończyć się zgonem.
Udar słoneczny (cieplny) – objawy
Do objawów udaru cieplnego należą:
- podwyższona temperatura ciała, zwykle gorączka wyższa niż 40 stopni C
- uczucie zmęczenia
- zaburzenia stanu psychicznego i zachowania – dezorientacja, pobudzenie, niewyraźna mowa, drażliwość, drgawki, a nawet śpiączka
- brak pocenia się, jeśli udar jest spowodowany upałem, skóra początkowo może być chłodna i spocona, a następnie czerwona i gorąca; jeśli udar jest spowodowany wysiłkiem fizycznym, to skóra może być sucha lub lekko wilgotna
- nudności i wymioty
- zaczerwienienie skóry, a jeśli doszło do udaru słonecznego, to mogą się pojawić też objawy oparzenia słonecznego
- przyspieszony oddech, czasem także płytki oddech
- przyspieszone tętno, czyli szybkie bicie serca
- ból głowy, który może być bardzo intensywny, pulsujący
- ból mięśni.
Wstępnymi fazami udaru są przegrzanie z kurczami cieplnymi, czyli skurczami mięśni i wyczerpanie cieplne. Objawy wyczerpania cieplnego:
- pocenie się
- silne pragnienie
- osłabienie
- zimna, blada i wilgotna skóra
- ból głowy
- szybkie, słabo wyczuwalne tętno
- nudności
- wymioty
- zasłabnięcie.
Jeśli na tym etapie zapobiega się przegrzaniu lub jeśli odpowiednio wcześnie rozpocznie się leczenie, które polega na schładzaniu organizmu i uzupełnianiu utraconej wody, można uniknąć udaru.
Tolerancja wysokiej temperatury ciała jest osobniczo zmienna.
Udar cieplny – przyczyny
Przyczyny udaru cieplnego to:
- przebywanie w wysokiej temperaturze. Ten rodzaj udaru cieplnego zwykle występuje po ekspozycji na gorącą, wilgotną pogodę, zwłaszcza przez dłuższy czas. Może tez być wynikiem przebywania na słońcu, zwłaszcza narażenie na głowy na promieniowanie słoneczne – możemy wówczas mówić o udarze słonecznym. Udar cieplny spowodowany przebywaniem w wysokiej temperaturze występuje najczęściej u osób starszych i przewlekle chorych
- wysiłek fizyczny podejmowany w ciepłym otoczeniu. Wysiłkowy udar cieplny jest spowodowany wzrostem temperatury ciała wywołanym intensywną aktywnością fizyczną w upalne dni. Każdy, kto ćwiczy lub pracuje w upale, może dostać udaru cieplnego, ale ryzyko jest większe u osób nieprzyzwyczajonych do wysokich temperatur. Udar spowodowany wysiłkiem fizycznym występuje najczęściej u młodzieży i dorosłych. Osoby te podczas uprawiania sportów lub współzawodnictwa sportowego, ignorują pierwsze objawy przegrzania (złe samopoczucie, zmęczenie, kurcze mięśni, silne pragnienie, nudności) i często dopiero utrata przytomności przerywa aktywność fizyczną.
Do wystąpienia udaru może się przyczynić noszenie nieadekwatnej do pogody odzieży, która uniemożliwia odparowywanie potu i chłodzenie ciała, picie alkoholu, który może upośledzać termoregulację, a także odwodnienie, czyli picie niewystarczającej ilości wody, aby uzupełnić płyny utracone w wyniku pocenia się.
Czynniki ryzyka udaru cieplnego
Udar cieplny może wystąpić u każdego. Należy pamiętać, że tolerancja wysokich temperatur jest osobniczo zmienna, ale może też się różnić u danej osoby w zależności od sytuacji i stanu zdrowia.
Do znanych czynników ryzyka wystąpienia udaru cieplnego należą:
- wiek. Za utrzymanie odpowiedniej temperatury organizmu odpowiada ośrodkowy układ nerwowy. U małych dzieci nie jest on w pełni rozwinięty, a u dorosłych w wieku powyżej 65 lat efektywność termoregulacji może się pogarszać, co sprawia, że organizm gorzej radzi sobie z wysoką temperaturą. Ponadto zarówno dzieci, jak i osoby starsze mogą nie odczuwać pragnienia i w związku z tym łatwiej może u nich dochodzić do odwodnienia, co także zwiększa ryzyko wystąpienia udaru.
- podejmowanie wysiłku fizycznego w upalne dni. Zarówno praca fizyczna, jak i uprawianie sportów w wysokiej temperaturze mogą prowadzić do udaru cieplnego.
- nagłe narażenie na wysoką temperaturę. Ryzyko udaru cieplnego może być większe przy narażeniu na nagły wzrost temperatury, na przykład podczas fali upałów na początku lata lub podróży do gorętszego klimatu. Należy wówczas dać sobie czas na aklimatyzację i ograniczyć aktywność co najmniej przez kilka dni.
- choroby przewlekłe, takie jak serca lub płuc, mogą zwiększać ryzyko udaru cieplnego. Podobnie może być u osób chorych na otyłość, prowadzących siedzący tryb życia i tych, które już przebyły udar cieplny w przeszłości.
- brak klimatyzacji i wentylacji w pomieszczeniach
- niektóre leki, takie jak leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego – tzw. beta-blokery, leki moczopędne lub stosowane w zaburzeniach psychicznych – leki przeciwdepresyjne lub przeciwpsychotyczne
- leki pobudzające (stymulanty) stosowane w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) i narkotyki, takie jak amfetamina i kokaina
Udar cieplny – zapobieganie
Udar cieplny jest stanem, któremu można zapobiegać. Należy mieć świadomość, że udar cieplny jest stanem zagrożenia życia, dlatego profilaktyka jest bardzo ważna.
Do metod, które mogą pomóc zapobiec wystąpieniu udaru cieplnego należą:
- noszenie odzieży adekwatnej do pogody, luźnej, przewiewnej, z materiałów umożliwiających odprowadzanie ciepła
- picie odpowiedniej ilości płynów
- chronienie się przez narażeniem na słońce. Należy pamiętać, że oparzenia słoneczne wpływają na zdolność organizmu do chłodzenia się, dlatego należy stosować środki zapobiegawcze – m.in. krem z filtrem przeciwsłonecznym nakładany co dwie godziny lub częściej. Przeczytaj więcej: Ochrona przed słońcem w pytaniach i odpowiedziach Ważna jest też ochrona głowy i oczu przed promieniowaniem słonecznym, np. kapelusz z szerokim rondem i okulary przeciwsłoneczne
- unikanie gorących, niewentylowanych miejsc
- planowanie pracy fizycznej lub uprawiania sportu na chłodniejsze pory dnia
- dodatkowe środki ostrożności, jeśli przyjmuje się leki wpływające na termoregulację.
Nigdy nie należy zostawiać nikogo w zaparkowanym samochodzie! Słońce może w ciągu kilku minut rozgrzać wnętrze samochodu do zagrażającej życiu temperatury, a uchylone okna nie mają tu znaczenia.
Udar cieplny – leczenie
Leczenie udaru cieplnego koncentruje się na schłodzeniu ciała do prawidłowej temperatury, aby zapobiec lub zmniejszyć uszkodzenie mózgu i innych narządów. Leczenie udaru cieplnego odbywa się w szpitalu.
W celu obniżenia temperatury ciała lekarz może zastosować różne metody, np. zanurzanie pacjenta w chłodnej wodzie lub wykorzystanie zjawiska parowania, czyli zwilżenie skóry pacjenta chłodną wodą i wachlowanie, a także okłady z lodu i koce chłodzące. Często konieczne jest też podanie leków, które zapobiegają wystąpieniu dreszczy (np. benzodiazepin), ponieważ dreszcze zwiększają temperaturę ciała, zmniejszając skuteczność leczenia.
Udar cieplny – domowe metody
Udar cieplny jest stanem zagrożenia życia i wymaga niezwłocznego leczenia przez lekarza! Leczenie domowe nie jest wystarczające w przypadku udaru cieplnego. W przypadku wystąpienia objawów udaru, należy wezwać karetkę pogotowia ratunkowego. Do czasu przybycia pomocy należy: schłodzić osobę poszkodowaną, np. przenieść w zacienione lub klimatyzowane miejsce, włączyć wiatrak, można zrosić skórę letnią wodą. Nie należy zanurzać osoby z udarem cieplnym w lodowatej wodzie, bo może to wywołać dreszcze, które zwiększają produkcję ciepła!
Polecamy: Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym - jak postępować?
Udar cieplny jest ostatnim stadium przegrzania organizmu, ale jeśli zareaguje się na wcześniejszym etapie, kiedy pojawią objawy przegrzania, to do udaru może nie dojść. Jeśli u osoby narażonej na działanie wysokiej temperatury lub podejmującej aktywność fizyczną w wysokiej temperaturze wystąpią objawy przegrzania, czyli osłabienie, nudności, ból głowy, kurcze mięśni, to należy natychmiast zaprzestać wysiłku fizycznego, zdjąć część odzieży i odpoczywać w chłodnym, ocienionym lub klimatyzowanym miejscu, a także nawadniać się za pomocą chłodnych płynów. Nie należy spożywać alkoholu!
Czu udar cieplny jest groźny?
Tak, udar cieplny jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej hospitalizacji.
Udar cieplny – powikłania
Udar cieplny może powodować różne powikłania, w zależności od tego, jak długo trwa i kiedy zostanie wdrożone leczenie. Do powikłań udaru cieplnego należą:
- uszkodzenie narządów wewnętrznych, takich jak np. wątroba lub mózg
- śmierć. Bez szybkiego i odpowiedniego leczenia udar cieplny może być śmiertelny.
W przypadku wystąpienia udaru słonecznego może dojść jeszcze do oparzeń słonecznych. Przeczytaj więcej: Oparzenie słoneczne – co stosować na oparzenia słoneczne, jak szybko wyleczyć?
