Biegunka infekcyjna – przyczyny, objawy, leczenie

Biegunka infekcyjna to biegunka spowodowana zakażeniem wirusowym (np. rotawirusem), bakteryjnym (np. Salmonellą) lub pierwotniakowym (np. Giardia duodenalis). Biegunce infekcyjnej może towarzyszyć kurczowy ból brzucha, gorączka, odwodnienie oraz domieszka śluzu lub krwi w stolcu. W leczeniu najważniejsze jest odpowiednie nawodnienie. U większości osób biegunka infekcyjna ma przebieg łagodny i ustępuje samoistnie po kilku dniach.

Biegunka infekcyjna – czym jest

Biegunka infekcyjna jest chorobą spowodowaną przez czynnik zakaźny. Głównym jej objawem jest zwiększenie częstości wypróżnień oraz masy stolca powyżej 200 g w ciągu dnia, spowodowane wzrostem ilości wody wypełniającej jelita. W płynnym lub półpłynnym stolcu możliwa jest domieszka śluzu, ropy lub krwi. W 90% przypadków biegunka infekcyjna po pewnym czasie osiąga maksymalne nasilenie, a później samoistnie, stopniowo ustępuje, zwykle jeszcze przed zasięgnięciem porady lekarza.

Przyczyny biegunki infekcyjnej i drogi zakażenia

Przyczyną biegunki infekcyjnej są zakażenia wirusowe, bakteryjne, rzadziej – pierwotniaki lub grzyby chorobotwórcze. Źródłem zakażenia jest skażona przez drobnoustroje żywność i woda, rezerwuarem zaś (czyli elementem przyrody, w którym znajdują się drobnoustroje chorobotwórcze) – chore zwierzęta lub człowiek.

Najczęstsze przyczyny biegunki infekcyjnej spotykane w Polsce:

• wirusy – rotawirusy (grupy A, B, C), kaliciwirusy (norowirusy, np. wirus Norwalk i sapowirusy), astrowirusy, adenowirusy
• bakterie – Salmonella spp. i Campylobacter spp., E. coli, C. difficile, Yersinia spp., rzadko Shigella spp.
• pierwotniaki (rzadko) – Giardia duodenalis, Cryptosporidium parvum, Entamoeba histolytica, Dientamoeba fragilis, mikrosporidia.

Jak można się zakazić biegunką infekcyjną?

Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową (fekalno-oralną), najczęściej przez brudne ręce, skażony pokarm lub wodę, a źródłem zakażenia jest zwykle chory lub nosiciel.

Do samego zatrucia dochodzi natomiast po spożyciu żywności zanieczyszczonej wydalinami z przewodu pokarmowego chorego lub poprzez bezpośrednie spożycie produktów pochodzących od chorego zwierzęcia w postaci niepasteryzowanego mleka oraz jajek lub mięsa, poddanych nieprawidłowej obróbce termicznej. Rzadsze przypadki zakażenia dotyczą bezpośredniego kontaktu z chorym.

Mechanizmy obronne organizmu a rozwój zakażenia

O dalszym rozwoju zakażenia, poza rodzajem czynnika i jego dawką zakażającą, decydują mechanizmy obronne, obejmujące:

• odporność (zależną od wieku pacjenta, chorób przewlekłych i dotychczas stosowanego leczenia)
• działanie kwasu w żołądku
• czynność motoryczną jelit (zmniejszenie aktywności motorycznej przewodu pokarmowego zaburza z kolei oczyszczanie jelit z czynnika wywołującego chorobę)
• mikroflorę jelit (prawidłowa mikroflora jelitowa stanowi naturalną barierę dla rozwoju niektórych zakażeń pokarmowych).

Biegunka infekcyjna – okres wylęgania i zakaźności

Okres wylęgania wynosi od kilku godzin do kilku dni.

Pacjent wydala drobnoustroje chorobotwórcze w stolcu przez okres od kilku dni nawet do kilku miesięcy (np. nosiciele pałeczek Salmonella).

Jakie są czynniki ryzyka zachorowania na biegunkę infekcyjną?

Czynniki ryzyka zakażenia:

• kontakt z chorym lub nosicielem
• niedostateczna higiena rąk
• spożywanie żywności i wody z niepewnego źródła (skażenie), surowych jaj, majonezu, surowego lub niedopieczonego mięsa (Salmonella spp.), drobiu (Yersinia spp.) lub mleka i jego przetworów (Campylobacter spp., Salmonella spp., Listeria monocytogenes), owoców morza (norowirusy)
• antybiotykoterapia (C. difficile)
• przebywanie na obszarze endemicznym (cholera, dur brzuszny, paradury) i w krajach rozwijających się (biegunka podróżnych).

Objawy biegunki infekcyjnej

Biegunka to stan, w którym pacjent oddaje stolce o zbyt luźnej konsystencji (płynne lub półpłynne) z większą częstością, czyli co najmniej 3 stolce na dzień.

Postacie biegunki infekcyjnej i objawy towarzyszące

Biegunka sekrecyjna (czyli wydzielnicza) jest obfita, wodnista i utrzymuje się pomimo wstrzymania żywienia doustnego.

W biegunce infekcyjnej o charakterze zapalnym oraz wywołanej przez bakterie inwazyjne, w stolcu często pojawiają się ropa, krew i śluz.

Biegunce infekcyjnej może towarzyszyć kurczowy ból brzucha, gorączka oraz nudności i wymioty.

Ile trwa biegunka infekcyjna?

Wyróżnia się następujące zespoły objawów zakażeń przewodu pokarmowego (niekiedy nakładają się na siebie):

• ostra biegunka wodnista lub ostra biegunka krwista – trwa mniej niż 7 dni. Występują ostre wymioty i/lub ostra biegunka, co określa się jako ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy. Początkowo dominują wymioty, później pojawia się biegunka (zwykle wodnista), możliwe znaczne odwodnienie (np. w cholerze). W biegunce krwistej (np. w czerwonce bakteryjnej lub pełzakowej) dominuje biegunka ze świeżą krwią w stolcu i kurczowy ból brzucha.
• biegunka przedłużająca się – 7–13 dni
• biegunka przetrwała – 14–29 dni
• biegunka przewlekła – co najmniej 30 dni.

Nasilenie biegunki – łagodna, umiarkowana i ciężka

U większości chorych biegunka ma przebieg łagodny i ustępuje samoistnie po kilku dniach.

Biegunka, niezależnie od etiologii, czyli czynnika, który ją spowodował, może mieć przebieg:

• łagodny – nie wpływa na codzienną aktywność chorego
• umiarkowany – wpływa na codzienną aktywność chorego, ale nie zaburza jej całkowicie lub występują niepokojące objawy towarzyszące, np. gorączka
• ciężki – zupełnie uniemożliwia normalne funkcjonowanie, wykonywanie zaplanowanych aktywności lub jest krwista.

Biegunka jelita grubego a jelita cienkiego – różnice

Krwista lub śluzowa biegunka z częstymi, mało obfitymi i bolesnymi wypróżnieniami oraz gorączką zazwyczaj wskazuje na zapalenie jelita grubego, a obfita wodnista biegunka z towarzyszącym kurczowym bólem brzucha, wzdęciem, rzadko z gorączką i krwią utajoną w stolcu – na zapalenia jelita cienkiego.

Powikłania biegunki infekcyjnej i objawy ciężkiego przebiegu

Przełamanie bariery odpornościowej jelita przez bakterie inwazyjne może doprowadzić do wystąpienia objawów septycznych (czyli stanowiących następstwo przeniesienia bakterii przez krew), z uszkodzeniem zapalnym narządów wewnętrznych włącznie.

W następstwie odwodnienia wywołanego wymiotami i biegunką dochodzi z kolei do zmniejszenia elastyczności błon śluzowych, skóry oraz napięcia tkanki podskórnej. Nasila się pragnienie, występuje uczucie suchości, lepkości śluzówek, trudność w połykaniu suchych pokarmów, kurcze mięśniowe, osłabienie, pojawiają się zaburzenia ciepłoty ciała. Zmniejsza się także wydzielanie potu, łez, wydalanie moczu, a w zaawansowanym odwodnieniu – przy braku uzupełniania płynów – istnieje ryzyko wystąpienia zapaści krążeniowej. U chorych często obserwuje się również spadki ciśnienia tętniczego oraz przyśpieszenie rytmu serca przy zmianie pozycji z leżącej na stojącą.

W ciężkim odwodnieniu (ubytek ok. 10% masy ciała) poza zaburzeniami krążeniowymi występują objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego w postaci niepokoju psychoruchowego, senności, śpiączki.

Polecamy:

• Objawy odwodnienia u dzieci i dorosłych
• Odwodnienie groźnym powikłaniem biegunki u dzieci
• Hiponatremia (niedobór sodu) - przyczyny, objawy, leczenie

Powikłania po biegunce infekcyjnej w okresie rekonwalescencji

W okresie rekonwalescencji mogą wystąpić objawy pozakaźnych zespołów immunologicznych w postaci zaburzeń dotyczących skóry (rumień guzowaty), uszkodzenia nerwów (polineuropatii), reaktywnego zapalenia stawów, zespołu hemolityczno-mocznicowego, czyli rozpadu krwinek czerwonych i niewydolności nerek.

Co robić w razie wystąpienia biegunki?

W razie wystąpienia objawów należy uzupełniać tracone płyny. Konieczne jest wprowadzenie pewnych ograniczeń dietetycznych. Jeżeli stan chorego się pogarsza albo objawy nie ustąpią po kilku dniach, należy się zgłosić do lekarza rodzinnego.

Jak lekarz rozpoznaje biegunkę infekcyjną?

Rozpoznanie biegunki zakaźnej ustala się na podstawie wywiadu i badania przedmiotowego chorego. Informacje o wieku, płci, zawodzie i odbywanych podróżach pacjenta pozwalają zwykle lekarzowi na określenie rodzaju i nasilenia rozwijającego się zakażenia pokarmowego. Warunki życiowe, zwyczaje osobiste i kulturowe określają ekspozycję na czynniki wywołujące chorobę przewodu pokarmowego.

Kiedy jest potrzebne badanie stolca?

Zwykle nie jest konieczne wykonywanie badania mikrobiologicznego stolca. Identyfikację czynnika bakteryjnego lub pasożytniczego przeprowadza się tylko, jeśli występuje:

• gorączka
• biegunka krwista, śluzowa
• kolkowy ból brzucha
• objawy sepsy
• podejrzenie zakażenia C. difficile
• umiarkowana lub ciężka biegunka trwająca ponad 7 dni
• biegunka podróżnych wymagająca hospitalizacji i/lub utrzymująca się ponad 2 tyg.
• objawy pozajelitowe (np. zapalenie stawów)
• niedobór odporności.

Badanie mikrobiologiczne może być też konieczne ze względów epidemiologicznych, np. w ogniskach zachorowań oraz w przypadku dużego ryzyka transmisji, badania na nosicielstwo u nosicieli i ozdrowieńców po przechorowaniu cholery, duru brzusznego, durów rzekomych, salmoneloz i czerwonki wywołanej przez pałeczki Shigella.

Leczenie powikłań septycznych (czyli związanych z przeniesieniem drobnoustrojów przez krew) i zaawansowanego odwodnienia wymaga poszerzenia diagnostyki laboratoryjnej przede wszystkim o badania biochemiczne krwi pacjenta.

Jak leczy się biegunkę infekcyjną

W ostrym okresie choroby wskazany jest wypoczynek oraz zwolnienie z pracy. Większość chorych można leczyć w poradni. Podstawą leczenia jest nawadnianie (doustne lub dożylne); ponadto stosuje się leczenie żywieniowe, leczenie objawowe (leki przeciwbiegunkowe) oraz – u wybranych chorych – leki przeciwdrobnoustrojowe.

Kiedy konieczna jest hospitalizacja

Wskazania do skierowania do szpitala dotyczą przypadków odwodnienia znacznego stopnia (u osób w podeszłym wieku lub u małych dzieci), a także nasilonych wymiotów lub innych przyczyn uniemożliwiających nawadnianie doustne. Konieczność leczenia szpitalnego dotyczy także powikłań biegunki infekcyjnej oraz zachorowania na dur brzuszny, dury rzekome (A, B, C), cholerę.

Nawadnianie w biegunce

Od momentu wystąpienia biegunki i wymiotów wymagane jest wdrożenie postępowania zapobiegającego odwodnieniu.

Jakie płyny pić przy biegunce

Zwykle wystarcza przyjmowanie płynów – wody, rozcieńczonych soków owocowych (np. sok jabłkowy z wodą w proporcji 1:1), napojów izotonicznych, zup) i soli kuchennej (np. słonych krakersów).

Nie zaleca się spożywania wywaru mięsno-warzywnego.

Doustne płyny nawadniające (ORS)

Do nawadniania dzieci i osób starszych z ciężką biegunką zaleca się hipoosmolarny (osmolarność 245 mOsm/l) płyn glukozowo-elektrolitowy (tzw. oral rehydration solution – ORS; o stężeniu sodu 75 mmol/l, potasu – 20 mmol/l, chlorków – 65 mmol/l, cytrynianiu – 10 mmol/l i glukozy – 75 mmol/l) podawany doustnie.

Ile płynów należy uzupełnić

Pojawienie się pragnienia w trakcie biegunki infekcyjnej wskazuje na deficyt masy ciała do 2% i niedobór co najmniej 1000 ml płynów. Istnieje wtedy konieczność uzupełnienia zbliżonej objętości płynów przez podanie roztworów cukrowo-elektrolitowych w ciągu 3–4 godzin. W większości przypadków można je podać drogą doustną, ponieważ – pomimo biegunki – zachowana jest zdolność aktywnego wchłaniania elektrolitów i glukozy, a w początkowym odcinku jelita cienkiego zachodzi wchłanianie wody zawartej w wydzielinach.

Preparaty nawadniające dostępne bez recepty

W aptekach są dostępne bez recepty preparaty nawadniające, takie jak: Gastrolit, Orsalit lub Saltoral (w saszetkach i torebkach z zawartością gotową do przygotowania roztworu).

Kiedy konieczne jest nawadnianie dożylne

W przypadku braku możliwości nawadniania doustnego lub z powodu braku jego skuteczności, porażennej niedrożności jelit, uporczywych wymiotów, znacznego stopnia odwodnienia lub ciężkiego stanu ogólnego, chory wymaga przyjęcia do szpitala oraz dożylnego wlewu właściwych płynów i elektrolitów. Leczenie dożylnymi wlewami kroplowymi umożliwia szybkie wyrównywanie niedoborów płynowych, pozwala także leczyć zaburzenia metaboliczne w postaci kwasicy oraz korygować deficyt sodu, potasu, wapnia i magnezu.

Biegunka infekcyjna - żywienie doustne

Po fazie szybkiego (3–4 h) i skutecznego nawodnienia należy rozpocząć doustne żywienie. Odpowiednia jest dieta oparta na gotowanej skrobi (ryż, makaron, ziemniaki, pszenica, owies) i kaszach, wzbogacona o banany, jogurt, zupy, gotowane mięso i warzywa, z unikaniem ostrych przypraw. Pacjent powinien jeść pokarmy, na które ma ochotę, unikając jednak potraw ciężkostrawnych, smażonych i słodkiego mleka. Korzystniejsze jest częstsze spożywanie posiłków o małej objętości. Gdy stolce są już uformowane, należy powrócić do normalnej diety.

Probiotyki oraz leki stosowane w biegunce infekcyjne

Probiotyki w leczeniu biegunki

Jako środek uzupełniający w leczeniu biegunki albo w przebiegu leczenia antybiotykiem z innych powodów stosuje się probiotyki, czyli preparaty bakterii o korzystnym działaniu w odbudowie naturalnej flory jelitowej. Należą do nich, m.in.: preparaty Beneflora, Enterol 250, Jogurt w tabletkach, Kosmoski, Lacidofil, Lactobif, Lactoflor bio plus, Lakcibios, Lakcid, Lakcid forte, Nutrilac, Nutriplant, Symbiotic, Trilac i inne – wszystkie dostępne bez recepty.

Leki przeciwbiegunkowe (loperamid)

U osób dorosłych, których układ odpornościowy działa prawidłowo z wodnistą biegunką przebiegającą bez gorączki lub z niewielką gorączką można rozważyć stosowanie leków zwalniających perystaltykę przewodu pokarmowego. Preferowanym lekiem jest loperamid, lek działający bezpośrednio na mięśnie gładkie jelit. Jest on na ogół dobrze tolerowany, a ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest małe. Loperamid jest bardzo skuteczny (zmniejsza liczbę wypróżnień średnio o 80%). Leczenie loperamidem rozpoczyna się od podania dawki 4 mg jednorazowo doustnie, a następnie po 2 mg po każdym biegunkowym stolcu aż do maksymalnej dawki 8 mg na dobę lub – w razie leczenia tylko przez 2 dni – 16 mg na dobę.

Na rynku dostępne bez recepty są m.in. następujące preparaty loperamidu: AuroBlock Fast, Imodium Instant, Laremid, Lopacut, Loper, Loperamid APTEO MED, Loperamide Aurovitas, Stoperan, Stoperan FAST, Stoperan Junior.

Antybiotyki w biegunce infekcyjnej

W rzadkich przypadkach lekarz może zalecić antybiotykoterapię.

Biegunka infekcyjna a praca z żywnością

W przypadku osób pracujących przy produktach spożywczych i w gastronomii, u których potwierdzono zakażenie Salmonella lub Shigella, powrót do aktywności zawodowej jest możliwy po wykluczeniu nosicielstwa, co oznacza ujemne wyniki posiewów 3 próbek kału pobranych w 3 kolejnych dniach.

Rokowanie w biegunce infekcyjnej

Choroba w większości przypadków kończy się pełnym wyzdrowieniem. Czasem może minąć kilka tygodni, a nawet miesięcy, zanim czynności przewodu pokarmowego ulegną pełnej stabilizacji. U osób genetycznie predysponowanych może się rozwinąć tzw. reaktywne zapalenie stawów (dawniej zespół Reitera), czyli zapalenie kilku stawów i przyczepów ścięgnistych głównie kończyn dolnych, asymetrycznie (po jednej stronie). Reaktywne zapalenie stawów może się pojawić po zakażeniu układu pokarmowego, czyli na przykład biegunce infekcyjnej, a także po zakażeniach układu moczowo-płciowego.

Jak zapobiegać biegunce infekcyjnej

W trakcie choroby oraz po jej ustąpieniu pacjent jest potencjalnym źródłem zakażenia, także dla domowników. Wymagane jest bardzo skrupulatne przestrzeganie zasad higieny osobistej przez chorego i osoby współzamieszkujące, istnieje też konieczność stosowania środków z dodatkiem chloru w zachowaniu czystości sanitariatów.

Jak często występuje biegunka infekcyjna?

Biegunka infekcyjna jest jedną z 10 najczęstszych chorób i przyczyn zgonów na świecie. Występuje częściej w krajach rozwijających się. Według danych w Polsce w 2024 r. zapadalność na salmonelozy wyniosła 24,6/100 000, na inne bakteryjne zakażenia jelitowe – 65,9/100 000 (w tym zakażenie C. difficile 55,1/100 000 vs 26,2/100 000 w 2020 r.), na wirusowe zakażenia jelitowe – 111,01/100 000 (w tym rotawirusy 36,91/100 000 i norowirusy 26,66/100 000). Dwukrotnie większa (w stosunku do 2020 r.) zapadalność na zakażenie C. difficile jest związana m.in. ze stosowaniem antybiotyków o szerokim spektrum działania u chorych na COVID-19.

Biegunka infekcyjna może występować jako izolowane zachorowanie (u jednej osoby) lub w postaci zbiorowych zatruć w następstwie wspólnej ekspozycji, czyli kontaktu z czynnikiem zakaźnym. Nowe wyzwania epidemiologiczne wiążą się z:

• zakażeniami bakteriami lekoopornymi i o silniejszym działaniu toksycznym na jelita
• globalizacją ułatwiającą wystąpienie ekspozycji na czynnik z innych rejonów świata
• wzrostem populacji osób z zaburzeniami odporności i osób w podeszłym wieku o zwiększonej wrażliwości na zakażenie.

Rodzaj zatrucia pokarmowego warunkowany jest także sezonowością występowania zakażeń. Zakażenia wywołane przez bakterie z rodzajów Salmonella i Shigella występują w miesiącach letnich, zakażenia Campylobacter jejuni – wiosną, a zakażenia Yersinia enterocolitica i rotawirusami – zimą.

Co robić, aby uniknąć zachorowania?

Zapobieganie wystąpieniu biegunki infekcyjnej polega na przerwaniu dróg szerzenia zakażenia, rzadziej – na wytworzeniu odporności przeciw czynnikowi bakteryjnemu lub wirusowemu. Profilaktyczne przyjmowanie leków zapobiegających chorobie jest stosowane tylko wyjątkowo, np. w biegunce podróżnych.

Zasady, których należy przestrzegać:

• higiena rąk: dokładne mycie wodą z mydłem po defekacji (oddawaniu stolca) i zmianie pieluch, po kontakcie z urządzeniami sanitarnymi, zwierzętami, przed jedzeniem i przygotowywaniem posiłków, po obróbce surowego mięsa i jaj
• kontrola i przestrzeganie zaleceń sanitarnych przy produkcji i dystrybucji produktów spożywczych i wody
• właściwa obróbka termiczna i przechowywanie żywności.

Badania nosicielstwa u osób pracujących z żywnością

Ważne jest także badanie nosicielstwa u osób, które przebyły cholerę, dur brzuszny lub dur rzekomy, salmonelozę lub czerwonkę bakteryjną Salmonella spp. i Shigella spp. u osób podejmujących lub wykonujących prace, podczas których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia na inne osoby (np. produkcja żywności, gastronomia), oraz uczniów i studentów szkół kształcących do wykonywania tych prac, bezpośrednio przed rozpoczęciem praktycznej nauki zawodu. Badania (3 posiewy stolca pobieranego przez 3 kolejne dni) wykonują bezpłatnie stacje sanitarno-epidemiologiczne.

Szczepienia przeciw biegunce infekcyjnej

Przed niektórymi czynnikami sprawczymi biegunki infekcyjnej można się zaszczepić. Szczepienia ochronne są dostępne przeciwko rotawirusom, cholerze (dorośli podróżujący w rejony endemiczne), durowi brzusznemu (osoby narażone na zakażenie).