Badania w POZ – zmiany w przepisach

Od Redakcji: Niniejszy artykuł ukaże się w druku w Lekarzu Rodzinnym 4/2025.

Skróty: ALT – aminotransferaza alaninowa, AST – aminotransferaza asparaginianowa, GGT γ-glutamylotranspeptydaza, HDL-C – cholesterol frakcji lipoprotein o dużej gęstości, IPZ – Indywidualny Plan Zdrowotny, KBZOD – kwestionariusz bilansu zdrowia osoby dorosłej, LDL-C – cholesterol frakcji lipoprotein o małej gęstości, PSA – swoisty antygen sterczowy, TSH – tyreotropina

Z dniem 5 maja 2025 roku weszła w życie nowelizacja przepisów rozporządzenia „koszykowego” Ministra Zdrowia¹ wprowadzająca m.in. nowe świadczenia gwarantowane POZ. Całkowicie nowym świadczeniem jest program badań przesiewowych – tzw. bilans zdrowia u osób dorosłych, przeprowadzany w formie kompleksowej profilaktyki obejmującej nie tylko badania laboratoryjne, ale przede wszystkim ocenę stanu zdrowia, z uwzględnieniem zdrowia psychicznego oraz (u osób >60. rż.) oceny funkcji poznawczych, wraz z przygotowaniem interwencji zdrowotnych. Zakres bilansu stanowi realizację rekomendacji wynikających z ewaluacji programu „Profilaktyka 40 PLUS”.

Nowe badania diagnostyczne w POZ

Podstawowy wykaz badań biochemicznych i immunochemicznych związanych z realizacją świadczeń diagnostycznych lekarza POZ poszerzono o stężenie wapnia całkowitego w surowicy krwi (ICD-9: O77). Zmianę uzasadniono większą dostępnością laboratoriów wykonujących tego rodzaju badanie (pozostawiono jednak w wykazie stężenie wapnia zjonizowanego).

Do listy badań biochemicznych i immunochemicznych zlecanych w ramach budżetu powierzonego diagnostycznego dodano badanie przesiewowe w kierunku zakażenia HIV (przeciwciała przeciwko HIV i antygen p24). Rozszerzenie diagnostyki w kierunku HIV uzasadniono znaczącym wzrostem liczby nowych zakażeń w ostatnich latach. Wczesne wykrycie zakażenia HIV i jego skuteczne leczenie umożliwiają normalne funkcjonowanie, a czas przeżycia osoby zakażonej może być porównywalny z czasem przeżycia w populacji ogólnej.

Zmiany w badaniach profilaktycznych w POZ

Badania profilaktyczne dzieci

Do pakietu profilaktycznych badań lekarskich wykonywanych w ramach bilansu zdrowia u dzieci na etapie rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego dodano badanie przesiewowe w kierunku hipercholesterolemii rodzinnej z uwzględnieniem badań laboratoryjnych (cholesterol całkowity, HDL-C, LDL-C, triglicerydy, nie-HDL-C [wartość wyliczana]). Z uzasadnienia nowelizacji wynika, że w przypadku wykrycia nieprawidłowości w zakresie cholesterolu LDL-C (>130 mg/dl; 3,36 mmol/l) konieczne będzie powtórne badanie próbki krwi żylnej, aby potwierdzić nieprawidłowy wynik i uśrednić oznaczenia (koszty związane z wykonaniem lipidogramu nie są dodatkowo finansowane przez NFZ – przyp. red.). W przypadku potwierdzenia nieprawidłowości lekarz wykonujący badanie bilansowe powinien skierować pacjenta do leczenia specjalistycznego w poradni endokrynologicznej, diabetologicznej lub chorób metabolicznych dla dzieci.²

Badania profilaktyczne dorosłych

W uzasadnieniu nowelizacji wskazuje się, że niewystarczająca zgłaszalność na badania profilaktyczne jest istotnym problemem w ochronie zdrowia. Równocześnie obserwuje się obniżanie się granicy wieku zachorowań na najczęstsze choroby cywilizacyjne i nieobejmowanie badaniami profilaktycznymi najmłodszej części populacji dorosłych. Nowością jest więc bilans zdrowia pacjentów już od 20. roku życia. Pacjenci do 49. roku życia mogą korzystać z bilansu nie częściej niż co 5 lat, a osoby >49. roku życia – co 3 lata. Przy określaniu wieku należy uwzględnić wyłącznie rok urodzenia. Przepisy prawa nie wskazują górnej granicy wieku dla realizacji świadczeń bilansowych.

W przypadku osób, u których wykonano badania w ramach programu „Profilaktyka 40 PLUS”, pierwszy bilans osoby dorosłej na podstawie nowych przepisów może zostać wykonany po upływie 12 miesięcy od ostatniego badania.

Wygenerowanie zlecenia na badania nie odbywa się automatycznie, tak jak to było w programie „Profilaktyka 40 PLUS”, lecz wymaga uprzedniego zatwierdzenia kwestionariusza wywiadu (KBZOD) przez personel POZ uprawniony do realizacji świadczeń w danym zakresie. Pacjent może wypełnić kwestionariusz samodzielnie na swoim Internetowym Koncie Pacjenta (IKP), w aplikacji mojeIKP, lub w przychodni, z pomocą personelu medycznego. Personel POZ ma wyznaczony 30-dniowy termin na zatwierdzenie KBZOD, czas ten jest liczony od dnia jego wypełnienia przez pacjenta w IKP, po weryfikacji danych na temat jego stylu życia, czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych oraz chorób onkologicznych, z uwzględnieniem wywiadu rodzinnego, stanu zdrowia psychicznego, a także wykształcenia i środowiska życia.

Należy pamiętać, że pacjenci z listy zadeklarowanych, którzy skorzystają ze świadczenia „Moje zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej”, przez okres 12 miesięcy od ich udziału w programie nie mogą zostać objęci programem profilaktyki chorób krążenia (ChUK, który jest przeznaczony tylko dla osób w przedziale wieku 35–65 lat). Program ChUK pozostaje bez zmian i nadal jest finansowany przez NFZ na dotychczasowych warunkach.

W ramach nowego świadczenia „Moje zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej” w oparciu o KBZOD będą realizowane profilaktyczne badania laboratoryjne w dwóch zakresach: podstawowym i rozszerzonym. Podstawowy zakres badań laboratoryjnych w ramach bilansu, zlecanych przez lekarza POZ, obejmuje:
1) morfologię krwi
2) stężenie glukozy w osoczu krwi żylnej
3) stężenie kreatyniny we krwi, wraz z oszacowaną wartością GFR
4) lipidogram uwzględniający stężenie we krwi cholesterolu całkowitego, LDL-C, HDL-C, nie-HDL-C oraz triglicerydów
5) stężenie tyreotropiny (TSH)
6) badanie ogólne moczu.

Profilaktyczne badanie kału na krew utajoną metodą immunochemiczną (FIT-OC) ma być wykonywane u osób >50. roku życia.

W zależności od wieku, płci i wyniku KBZOD zakres badań lekarza POZ będzie rozszerzany warunkowo o:
1) aktywność aminotransferazy alaninowej (ALT)
2) aktywność aminotransferazy asparaginianowej (AST)
3) aktywność γ-glutamylotranspeptydazy (GGT)
4) stężenie całkowite swoistego antygenu sterczowego (PSA) we krwi u mężczyzn >50. roku życia
5) obecność przeciwciał anty-HCV we krwi
6) stężenie lipoproteiny (a) we krwi – wykonywane w ramach bilansu tylko raz w życiu, między 20. a 40. rokiem życia.

Badania powinny być realizowane przez medyczne laboratorium diagnostyczne wpisane do ewidencji Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych.⁴

Analiza wyników badań laboratoryjnych jest jednym z elementów służących opracowaniu dla pacjenta Indywidualnego Planu Zdrowotnego (IPZ) oraz indywidualnego kalendarza badań profilaktycznych podczas wizyty podsumowującej bilans. Oprócz analizy KBZOD i wyników badań laboratoryjnych, podczas wizyty podsumowującej bilans należy udokumentować wszystkie niżej wymienione:
• pomiary ciśnienia tętniczego i tętna
• pomiary antropometryczne (masa ciała, wzrost, obwód talii i obwód bioder oraz wyliczenie wskaźnika masy ciała [BMI], a także stosunku obwodu talii do obwodu bioder [WHR])
• ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego
• ocenę funkcji poznawczych wykorzystującą skalę mini-COG u osób ≥60. roku życia, u których stwierdzono ryzyko występowania zaburzeń funkcji poznawczych
• przygotowanie IPZ
• ustalenie dalszego postępowania w przypadku stwierdzonych w bilansie nieprawidłowości.

IPZ zawiera:
• informację o czynnikach ryzyka zidentyfikowanych podczas bilansu
• zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia i odnoszące się do czynników ryzyka zidentyfikowanych podczas bilansu
• indywidualny kalendarz badań profilaktycznych
• rekomendowane szczepienia
• zalecane interwencje prozdrowotne, w tym – stosownie do określonych w bilansie potrzeb zdrowotnych – porady edukacyjne (do dwóch porad) i/lub test FIT-OC.