Badanie stężenia amoniaku we krwi wykonuje się w diagnostyce uszkodzenia wątroby, ponieważ hiperamonemia, czyli zwiększone stężenie amoniaku we krwi stanowi zwykle konsekwencję uszkodzenia i niewydolności wątroby. Hiperamonemia uszkadza układ nerwowy i powoduje encefalopatię wątrobową, czyli objawy neurologiczne i psychiczne związane z uszkodzeniem wątroby, które mogą być bardzo ciężkie i prowadzić do śpiączki i zgonu.
Na czym polega badanie stężenia amoniaku we krwi?
Badanie polega na oznaczeniu stężenia amoniaku w osoczu krwi, co pozwala wykryć hiperamonemię (zwiększone stężenie amoniaku).
Stężenie amoniaku we krwi – norma
Prawidłowo stężenie amoniaku we krwi wynosi:
- u mężczyzn 16–60 µmol/l (27–102 µg/dl)
- u kobiet 11–51 µmol/l (19–87 µg/dl).
Jak powstaje amoniak w organizmie?
Amoniak jest ubocznym produktem metabolizmu białek. Składają się one z aminokwasów, z których każdy zawiera grupę aminową – NH2. Rozkład i synteza aminokwasów i białek powoduje zawsze powstanie pewnych ilości jonów amonowych NH4+, które łatwo przechodzą w postać gazową NH3, dobrze rozpuszczalną w wodzie, a więc i w osoczu (krwi).
Przeważnie organizm natychmiast wykorzystuje jony amonowe, sam amoniak tylko częściowo pochodzi z komórek ustroju (np. z mięśni szkieletowych w czasie ich pracy). Większa jego część jest produktem rozkładu białek w przewodzie pokarmowym, spowodowanego działaniem bakterii jelitowych.
Toksyczny amoniak trafia do wątroby. Hepatocyty, czyli komórki wątroby sprzęgają go z dwutlenkiem węgla (w proporcji dwie cząsteczki NH3: jedna cząsteczka CO2) w przebiegu tzw. cyklu mocznikowego. Powstaje relatywnie nietoksyczny mocznik, usuwany przez nerki do moczu.
Toksyczne działanie amoniaku na mózg
Amoniak jest silną trucizną, gdyż przechodzi przez barierę krew–mózg i łączy się z kwasem glutaminowym, tworząc glutaminę. Kwas glutaminowy stanowi ważny przekaźnik w ośrodkowym układzie nerwowym, jego brak prowadzi do ciężkich zaburzeń pracy mózgu.
Hiperamonemia – przyczyny
Główną przyczyną zwiększonego stężenia amoniaku we krwi jest ciężkie zaburzenie czynności wątroby. Uszkodzona wątroba nie usuwa skutecznie amoniaku z krwi i jego stężenie rośnie. Dzieje się tak przede wszystkim w przypadku ostrej niewydolności wątroby na różnym tle, np. ostrego wirusowego zapalenia wątroby, zatrucia (np. muchomorem sromotnikowym, lekami), sepsy, a także w marskości wątroby (np. z powodu spożywania alkoholu).
Szczególnymi przypadkami są wady genetyczne dotyczące cyklu mocznikowego i zatrucie kwasem asparaginowym.
Inne przyczyny zwiększonego stężenia amoniaku we krwi obejmują:
- wysiłek fizyczny przed pobraniem krwi
- przedłużony zastój krwi żylnej wskutek długiego utrzymywania opaski zaciskowej podczas pobierania krwi
- przechowywanie nieodwirowanej próbki krwi w temperaturze pokojowej.
Hiperamonemia – objawy (encefalopatia wątrobowa)
Objawy hiperamonemii, czyli zwiększonego stężenia amoniaku we krwi wynikają przede wszystkim z toksycznego wpływu amoniaku na mózg. Prowadzi to do zaburzeń neurologicznych określanych jako encefalopatia wątrobowa.
Encefalopatia wątrobowa stanowi wynik ciężkiego zaburzenia czynności wątroby (np. w wyniku ostrej niewydolności wątroby). Uszkodzona wątroba nie jest w stanie skutecznie usuwać amoniaku z krwi, co prowadzi właśnie do objawów neurologicznych i psychicznych. W skrajnych przypadkach zespół ten przyjmuje postać śpiączki wątrobowej i stanowi zagrożenie życia. Przeczytaj o leczeniu i rokowaniu: Encefalopatia wątrobowa - objawy, rokowanie, przyczyny
Wskazania do oznaczenia stężenia amoniaku
Lekarz zleca oznaczenie amoniaku w diagnostyce encefalopatii wątrobowej. Objawy encefalopatii w ciężkim uszkodzeniu wątroby występują przy stężeniu amoniaku >150 µg/dl (88 µmol/l), ale prawidłowe stężenie nie wyklucza tego rozpoznania. Stężenie amoniaku nie koreluje z ciężkością choroby ani rokowaniem.
Badanie amoniaku u dzieci i w chorobach genetycznych
Rzadziej oznaczanie amoniaku we krwi służy u dzieci ocenie nasilenia wrodzonych wad genetycznych dotyczących enzymów cyklu mocznikowego. Wówczas stężenie amoniaku znacznie wzrasta i prowadzi z czasem do encefalopatii wątrobowej. Inne czynności wątroby pozostają niezaburzone. Najbardziej typowym przykładem jest niedobór kluczowego enzymu cyklu mocznikowego, transkarbamylazy ornitynowej, występujący u chłopców (wada jest sprzężona z płcią). W części przypadków aktywność enzymu jest upośledzona, ale obecna, więc chore dzieci mogą dożywać wieku dorosłego, pomimo zwiększonego stężenia amoniaku.
Czytaj też: W jakich sytuacjach klinicznych należy rozważyć pobranie krwi na badanie stężenia amoniaku u dziecka?
Interpretacja wyników badania amoniaku
Lekarz wyciąga z oznaczania amoniaku ważne wnioski. W przybliżeniu, 3-krotne przekroczenie górnej granicy normy dla stężenia amoniaku we krwi oznacza poważną chorobę wątroby, 5-krotne pojawia się zwykle w śpiączce wątrobowej.
Jak przebiega badanie stężenia amoniaku we krwi?
Badanie wykonuje się z krwi żylnej, wygląda jak „zwykłe” badanie krwi. Pobrania dokonuje się, nakłuwając żyłę powierzchniową, najczęściej na lewym przedramieniu lub w okolicy lewego dołu łokciowego.
Badanie amoniaku – przygotowanie i przeciwwskazania
Pacjent powinien być na czczo, ale w stanach nagłych warunek ten można pominąć.
Nie ma przeciwwskazań.
Powikłania i zalecenia po badaniu stężenia amoniaku
W zasadzie nie ma powikłań. Jak po każdym pobraniu krwi żylnej, może wystąpić wydłużone krwawienie (należy odpowiednio ucisnąć miejsce wkłucia po pobraniu krwi), zwłaszcza u osób z chorobą wątroby, gdy występują zaburzenia krzepnięcia. Podskórne podbiegnięcia krwawe (krwiak) może być skutkiem nieprawidłowego nakłucia żyły.
