Testosteron – rola, normy, objawy niedoboru i nadmiaru u mężczyzn i kobiet

Testosteron to główny hormon męski produkowany przez jądra u mężczyzn, u kobiet w korze nadnerczy. Testosteron odpowiada za wiele ważnych funkcji w organizmie, m.in. za rozwój narządów płciowych i drugorzędowych cech płciowych. Objawy zmniejszonego stężenia testosteronu u mężczyzn to m.in. zmęczenie, obniżony nastrój, zaburzenia libido i erekcji, wypadanie owłosienia łonowego i pachowego, zaniki mięśni, gynoidalny („kobiecy”) rozkład tkanki tłuszczowej, powiększenie gruczołów sutkowych, bladość i suchość skóry.

Co to jest testosteron?

Testosteron to główny hormon męski. Testosteron może powstawać z cholesterolu, w komórkach Leydiga albo z androstendionu, produkowanego w korze nadnerczy. U kobiet kora nadnerczy jest głównym źródłem testosteronu.

Testosteron jest hormonem steroidowym, nierozpuszczalnym w wodzie. Żeby zatem utrzymać się we krwi, musi być połączony z białkami – globulinami (GBP) i albuminami (ABP). Uwalnianie testosteronu zależy od działania hormonu luteinizującego (LH), uwalnianego z przedniego płata przysadki mózgowej.

Testosteron – rola w organizmie

Fizjologiczne działanie testosteronu:

• Działanie metaboliczne. Androgeny znane są jako steroidy anaboliczne, ponieważ pobudzają wzrost tkanek, a szczególnie zwiększają masę mięśni i kości.
• Metabolizm białek. Testosteron pobudza syntezę białek i hamuje ich rozpad. Powoduje on rozrost muskulatury i wydłużenie kości oraz ich wzmocnienie. Wpływa też pobudzająco na wzrost innych tkanek, np. krtani. Pobudza produkcję krwinek czerwonych.
• Metabolizm tłuszczów. Testosteron zwiększa stężenie cholesterolu we krwi, tym samym zwiększa ryzyko wystąpienia miażdżycy. Dlatego mężczyźni wcześniej niż kobiety są narażeni na choroby, takie jak choroba niedokrwienna serca, zawał serca, nadciśnienie tętnicze czy też udar mózgu będące konsekwencją miażdżycy. Testosteron zwiększa aktywność gruczołów łojowych, jednak jego udział w rozwoju trądziku młodzieńczego jest kwestionowany.
• Działanie narządowe testosteronu – działanie maskulinizujące. W życiu płodowym testosteron jest odpowiedzialny za przekształcenie przewodów Wolfa w narządy płciowe męskie. W okresie dojrzałości testosteron powoduje dojrzewanie plemników, rozwój narządów płciowych i drugorzędowych cech płciowych.

Powoduje on:

• ukształtowanie męskiej budowy ciała (wąska miednica, szerokie ramiona)
• charakterystyczny wzorzec owłosienia ciała i głowy (zarost na twarzy, włosy na czole w kształcie trójkąta), łysienie typu męskiego
• zmiany budowy krtani i pogrubienie głosu
• wystąpienie zachowań takich jak m.in. skłonność do rywalizacji, dominacji, zabiegania o status, motywacji do działania.

Testosteron – normy

• testosteron całkowity
• wartości referencyjne, docelowe lub decyzyjne
• mężczyźni 9,0–34,7 nmol/l (260–1000 ng/dl)
• kobiety 0,52–2,43 nmol/l (15–70 ng/dl)

• testosteron wolny
• wartości referencyjne, docelowe lub decyzyjne
• mężczyźni: 174–792 pmol/l (50–210 ng/l)
• kobiety <29,5 pmol/l (<8,5 ng/l).

Zmniejszone stężenie testosteronu – objawy

U dorosłych mężczyzn (po okresie dojrzewania płciowego) niedobór testosteronu może powodować: depresję, zaburzenia libido i erekcji, zmęczenie, wypadanie owłosienia łonowego i pachowego, zaniki mięśniowe, gynoidalny („kobiecy”) rozkład tkanki tłuszczowej, czyli odkładanie się tkanki tłuszczowej na biodrach, czasem ginekomastia, czyli powiększenie gruczołów sutkowych, bladość i suchość skóry. Jeśli stężenie testosteronu jest bardzo małe, może powodować objawy podobne do menopauzy u kobiet – uderzenia gorąca i zaburzenia koncentracji.

Zmniejszone stężenie testosteronu – przyczyny

Zmniejszone stężenie testosteronu u mężczyzn może wynikać z nieprawidłowości:

• dotyczących jąder, które produkują testosteron – mówi się wówczas o pierwotnej niewydolności hormonalnej jąder, czyli hipogonadyzmie pierwotnym (jądrowym). Nieprawidłowości te mogą obejmować np. guz jądra, uraz jądra, zakażenie lub choroby genetyczne.
• dotyczących struktur znajdujących się w mózgu – przysadki mózgowej lub podwzgórza, które wydzielają hormony pobudzające jądra do produkcji testosteronu. Mówi się wtedy o wtórnej niewydolności hormonalnej jąder, czyli hipogonadyzmie hipogonadotropowym.
• związanych z chorobami, takimi jak cukrzyca typu 2, otyłość, niewydolność nerek, choroby wątroby, zakażenie HIV
• związanych z leczeniem, np. chemioterapią, przyjmowaniem glikokortykosteroidów, hormonoterapii stosowanej w leczeniu raka prostaty, opioidów.

Należy też wziąć pod uwagę, że stężenie testosteronu u mężczyzn maleje z wiekiem, co zwykle rozpoczyna się w czwartej dekadzie życia.

Objawy zbyt dużego stężenia testosteronu u mężczyzn:

• trądzik
• zwiększone libido
• drażliwość, impulsywność
• problemy ze snem
• wypadanie włosów (łysienie androgenowe).

Najczęstszymi przyczynami zbyt dużego stężenia testosteronu u mężczyzn są:

• zastępcza terapia testosteronem (leczenie stosowane u mężczyzn z rozpoznanym niedoborem testosteronu)
• stosowanie steroidów anabolicznych
• wrodzona nadczynność nadnerczy
• guzy jąder lub nadnerczy
• zespół Cushinga i inne zaburzenia endokrynologiczne.

Zwiększone stężenie testosteronu u kobiet – objawy:

• trądzik
• nadmierne owłosienie (hirsutyzm)
• przerzedzenie włosów na głowie (łysienie)
• zaburzenia miesiączkowania lub brak miesiączki
• obniżenie tonu głosu
• wzrost masy mięśniowej.

Przyczyną hiperandrogenizmu, czyli zwiększonego stężenia testosteronu u kobiet jest najczęściej zespół policystycznych jajników.

Kiedy się zgłosić na badanie testosteronu?

W przypadku podejrzenia, że dochodzi do nieprawidłowości związanych ze stężeniem testosteronu, należy się zgłosić do lekarza. Lekarz oceni, czy podejrzewane objawy mogą być rzeczywiście związane z małym stężeniem cholesterolu, jaka jest tego najbardziej prawdopodobna przyczyna i zaleci odpowiednie badania.