Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Obrzęk

dr hab. n. med. Piotr Kopiński
NZOZ „Atopia” Kraków
Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia
Obrzęk

Co to jest obrzęk? Jakie są mechanizmy jego powstania?

Obrzęk polega na nagromadzeniu płynu w tkance, zawsze na zewnątrz komórek i poza naczyniami krwionośnymi. Może on być miejscowy lub uogólniony. Charakterystyczną cechą, po której można rozpoznać obrzęk jest „spuchnięcie” obrzękowo objętej nim części ciała, narządu lub tkanki. Mechanizm powstania obrzęku polega na tym, że więcej płynu napływa do danego obszaru z krwią tętnicami, niż odbierają żyły i naczynia chłonne.

Obrzęk tkanek miękkich najczęściej dotyczy kończyn, zwłaszcza dolnych, okolicy krzyżowej oraz różnych obszarów twarzy. Typowe obrzęki mogą stanowić objaw lekkiej lub ciężkiej choroby, ale przeważnie nie stwarzają bezpośredniego zagrożenia życia.

Terminem „obrzęk” określa się także specyficzne, poważne stany kliniczne – obrzęk płuc i obrzęk mózgu.

Jak często występuje obrzęk i jakie są najważniejsze przyczyny?

Obrzęki miejscowe są częstą dolegliwością. Przyczyna jest przeważnie znana i niegroźna (jak w przypadku niewielkiego obrzęku towarzyszącego odczynowi zapalnemu w stłuczeniu, skręceniu stawu, dookoła rany, w miejscach ukąszeń owadów, oparzeń posłonecznych, itp.). Obrzęk jest wówczas elementem stanu zapalnego danej okolicy. Na przykład kłopoty z połykaniem u osoby z zapaleniem gardła wynikają z obrzęku błony śluzowej gardła, chrypka w zapaleniu krtani – z obrzęku zapalnego tego narządu itp. Obrzęki miejscowe pochodzenia zapalnego charakteryzują się równoczesnym wystąpieniem bólu, zaczerwienienia i ocieplenia odpowiedniej okolicy. Czasem obrzękowi towarzyszą objawy ogólne, na przykład gorączka.

Leczy się z reguły przyczynę obrzęku, który ustępuje wówczas równocześnie z poddającą się leczeniu chorobą podstawową.

Niepokój powinny budzić następujące sytuacje:

  1. Obrzęk (nieraz wyłącznie pogrubienie obwodu!) dotyczący tylko jednej z kończyn dolnych, często łydki, czasem z towarzyszącym bólem. Należy wówczas szybko udać się do lekarza.
  2. Obrzęk rozpoczynający się w okolicy rany lub otarcia, prawie zawsze na kończynie dolnej, nadmiernie nasilony, bolesny i twardy. Narasta, a obrzęknięta skóra jest twardo nacieczona i żywoczerwona. Można podejrzewać zakażenie rany bakteriami. Konieczne jest niezwłoczne zgłoszenie się do lekarza.
  3. Nadmierny obrzęk po ukąszeniu owadów. Wymaga podania preparatów wapnia, leków antyhistaminowych dostępnych w domowej apteczce (np. popularny Allertec) i szybkiej konsultacji lekarskiej. Natychmiastowej reakcji wymagają w szczególności: ukąszenie wewnątrz jamy ustnej i gardła (obrzęk krtani zagraża życiu), ukąszenie, a zwłaszcza liczne ukąszenia u osoby uczulonej na jad owada (najczęściej pszczoły i osy). Należy szybko reagować także, jeśli u nieuczulonej dotąd, ukąszonej osoby, pojawia się znaczny obrzęk wokół miejsca użądlenia, uogólnione swędzenie skóry i towarzysząca czerwona wysypka, przypominającą poparzenie pokrzywą (tzw. pokrzywka). W każdym z tych przypadków należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe), a dopiero potem zająć się chorym (np. szukać dostępnych leków, uspokoić ukąszone dziecko, itp.). Istnieje bowiem bezpośrednie zagrożenie życia.
  4. Każdy długo się utrzymujący miejscowy obrzęk tkanki podskórnej wymaga zgłoszenia się do lekarza. W szczególności szybkiej porady wymagają obrzęki miejscowe, którym towarzyszą jakiekolwiek zmiany skórne (zaczerwienienie skóry czyli rumień, wysypka, grudki, miejscowe podskórne guzki i stwardnienia tkanki).
  5. Nagłe, często niejasnego pochodzenia, ogniskowe obrzęknięcie obszaru (obszarów) skóry i tkanki podskórnej twarzy, bez zaczerwienienia, wysypki ani bólu. Zwykle jest to tak zwany obrzęk naczynioruchowy (dawna nazwa: obrzęk Quinckego), który zwykle jest wywołany wrodzonym defektem genetycznym, czasem zaś stanowi następstwo przyjmowania niektórych leków (także działających przeciwobrzękowo niesteroidowych leków przeciwzapalnych) lub pokarmów. Wówczas może towarzyszyć pokrzywka. Chory początkowo nie kojarzy tych faktów, ale nawet dla lekarza związek przyczynowo-skutkowy nie jest jasny bez wykonania dodatkowych badań.
  6. Pojawienie się nieadekwatnie nasilonego obrzęku w okolicy niedawnego urazu, przeważnie kończyny (upadku, skręcenia stawu, itp.) Należy zgłosić się do lekarza, możliwe jest bowiem pęknięcie kości, jej złamanie lub rozerwanie torebki stawowej.

Częstym objawem są obrzęki uogólnione. Z reguły są one spowodowane poważną chorobą przewlekłą. Najczęstsze to niewydolność serca (prawej komory), tak zwany zespół nerczycowy, niewydolność nerek oraz niewydolność wątroby.

Obrzękom uogólnionym z reguły towarzyszy gromadzenie się płynu w jamach ciała, zwłaszcza w otrzewnej (tzw. wodobrzusze) oraz opłucnej. Szczególnie charakterystyczne wodobrzusze pojawia się w marskości wątroby.

Najczęstszą przyczyną uogólnionych obrzęków jest jednak niewydolność serca. Im bardziej poniżej serca znajduje się dana część ciała, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia obrzęku. Inaczej mówiąc, krew dobrze spływa w dół do serca z głowy i szyi, pomimo choroby serca, ale źle odpływa w takim stanie z kończyn dolnych (u chorego stojącego lub siedzącego), albo z okolicy krzyżowej (u chorego leżącego), gdyż musi wówczas płynąć z dołu do góry. Dlatego obrzęki pojawiają się początkowo u chodzących chorych w okolicy kostek i na grzbiecie stopy (tkanka podskórna jest tu bardziej wiotka, niż na podeszwie), a potem, wraz z postępem choroby, nasilają się, a ich górna granica przesuwa się w górę (widać je dobrze na przedniej powierzchni piszczeli). Pierwszym objawem zauważanym przez chorego bywają trudności w nałożeniu obuwia.

Początkowo obrzęk pochodzenia sercowego można pomylić z obrzękiem miejscowym (gdyż występuje tylko około kostek). Różnica polega na tym, że typowy obrzęk w niewydolności serca występuje symetrycznie (na obu kostkach). Jeśli jednak, jak czasem bywa, niewydolność serca nałoży się na wcześniejsze zaburzenia odpływu żylnego (żylaki bywają bardziej nasilone na jednej z nóg chorego), to obrzęk kostki może być początkowo niesymetryczny (czyli widoczny tylko po stronie z chorymi naczyniami żylnymi). Rozstrzygnięcie wątpliwości należy pozostawić lekarzowi.

Obrzękom pochodzenia sercowego z reguły towarzyszą inne objawy niewydolności serca, jak łatwa męczliwość, duszność, sinica, itp. Często przyczyna jest oczywista dla chorego, na przykład wieloletnie, nieleczone nadciśnienie tętnicze, przebyty zawał serca, ciężkie zaburzenia rytmu serca lub wada nabyta serca. U znacznej części chorych niewydolność ogranicza się do prawej komory serca i jest wywołana chorobą układu oddechowego (np. POChP, wieloletnia astma oskrzelowa, włóknienie miąższu płuc, ale także ciężka deformacja klatki piersiowej, wskutek gruźlicy lub krzywicy). W takim przypadku poważna, przewlekła choroba dróg oddechowych lub ścian klatki piersiowej skutkuje przeciążeniem prawej komory serca (tzw. serce płucne) i – po latach – jej niewydolnością. Rozwijają się typowe obrzęki.

Obrzęki nerczycowe częściej pojawiają się w tkance podskórnej całego ciała (od początku także na dłoniach i twarzy), ciało jest nalane, nieraz blade (chorobom nerek towarzyszy często niedokrwistość, poza tym przesięk przesłania naczynia krwionośne skóry). Chory z reguły zdaje sobie sprawę, że od lat choruje na nerki.

W uogólnionych obrzękach pochodzenia wątrobowego typowe jest współwystępowanie innych objawów choroby tego narządu (np. żółtaczka, niestrawność, dyskomfort w jamie brzusznej, żylaki na skórze brzucha i ciężkie, zagrażające życiu epizody krwotoków z przewodu pokarmowego).

Czy obrzęk może być groźny?

Większość obrzęków nie jest groźna i wycofują się one po wyleczeniu choroby, której objaw stanowią. Jednak w niektórych przypadkach obrzęki miejscowe mogą być groźne i wymagają natychmiastowego kontaktu ze służbą zdrowia, nieraz wezwania pogotowia ratunkowego. Niebezpieczne są zwłaszcza miejscowe obrzęki okolicy twarzy, alergiczne, zapalne i niejasnego pochodzenia oraz jednostronny obrzęk łydki, ze względu na groźbę choroby zakrzepowo-zatorowej.

Z kolei uogólnione obrzęki stwarzają choremu poważny dyskomfort – są uciążliwe i bardzo utrudniają pracę objętych obrzękiem narządów. Pacjent z uogólnionymi obrzękami (zwłaszcza kończyn dolnych) nie może się sprawnie poruszać. Płyn obrzękowy uciska z zewnątrz naczynia krwionośne i powoduje dalsze pogorszenie ukrwienia danej okolicy (w mechanizmie błędnego koła). Poza tym, jak wspomniano, uogólnionym obrzękom towarzyszy zwykle płyn w jamach ciała. Obecność wodobrzusza istotnie utrudnia pracę narządów jamy brzusznej, płyn w jamie opłucnej grozi uciśnięciem płuc, dusznością, a nawet śmiercią.

Podsumowując, chociaż uogólnione obrzęki są objawem ciężkiej choroby, a nie jej istotą, i często same przez się nie stanowią bezpośredniego zagrożenia, mogą wskazywać na konieczność szybkiej weryfikacji leczenia.

Jak lekarz diagnozę ustala rozpoznanie obrzęku?

Rozpoznanie, jak zawsze opiera się na wywiadzie, badaniu i badaniach dodatkowych. W przypadku obrzęków miejscowych chory często sam jest świadom przebytego urazu, problemów stomatologicznych, uczulenia na jad owadów, pokarmy lub leki, czy też współistniejącego zakażenia. Należy powiedzieć lekarzowi o okolicznościach wystąpienia obrzęku oraz możliwych czynnikach, które go wywołały. W zależności od podejrzewanej przyczyny, lekarz może zlecić badania dodatkowe. Z uwagi na to, że istnieje wiele przyczyn obrzęków miejscowych, a także ich objawy różnią się między sobą, decyzję o doborze badan dodatkowych zawsze podejmuje lekarz dla konkretnego pacjenta.

Obrzęki uogólnione, gdy już się rozwiną, zwykle nie stwarzają problemów diagnostycznych, gdyż są objawem choroby przewlekłej, która zazwyczaj została już wcześniej rozpoznana. Chory zwykle – z przeważnie uprzednio rozpoznaną chorobą serca, nerek lub wątroby – od pewnego czasu pozostaje już pod opieką specjalisty: kardiologa, nefrologa, gastroenterologa.

Pojawienie się obrzęku uogólnionego u pacjenta, który nie leczy się z powodu choroby przewlekłej, może być pierwszym objawem takiej choroby. Wtedy lekarz zleca badania dodatkowe aby ustalić rozpoznanie choroby, której objawem jest obrzęk. Pomocne bywają także badania dodatkowe podejrzanego układu lub narządu (np. odpowiednio: badanie radiologiczne klatki piersiowej i testy czynnościowe płuc, pomiar ciśnienia tętniczego, a zwłaszcza tzw. Holter ciśnieniowy [automatyczne monitorowanie ciśnienia tętniczego] oraz EKG spoczynkowe i badanie USG serca). Z reguły wykonuje się również badania laboratoryjne krwi i moczu.

Jak postępować w przypadku pojawienia się obrzęku? Co robić, aby uniknąć wystąpienia objawu?

Preparaty wapnia i podstawowe antyhistaminowe leki przeciwalergiczne (także żele i maści do zastosowania miejscowego) w przypadku niewielkich obrzęków na tle alergicznym można podać w domu. Na obrzęki pourazowe dobrze działa Altacet w żelu oraz maści i żele z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (niektóre są dostępne bez recepty). Jeśli jest się pewnym, że uraz nie jest ciężki, można chorą okolicę zabandażować (np. skręcony staw skokowy). W razie jakiejkolwiek wątpliwości należy się jednak udać do lekarza.

Pojawienie się obrzęków uogólnionych z reguły wymaga natychmiastowej wizyty u lekarza, a zwykle także hospitalizacji. Najczęściej jednak choroby powodujące obrzęki miejscowe rozwijają się wolno i ich leczenie włączone jest w całościowy plan terapii przewlekłej choroby danego pacjenta. Pojawienie się lub powiększenie już istniejących obrzęków należy jednak zawsze zgłaszać w czasie wizyt lekarskich, gdyż może to wymagać modyfikacji lub uzupełnieniem leczenia. Dotyczy to zarówno samych obrzęków (np. przez podniesienie dawki leków moczopędnych) jak i ich przyczyny (leczenie immunosupresyjne i dieta wysokobiałkowa w zespole nerczycowym, optymalizacja terapii niewydolności serca, POChP, nadciśnienia tętniczego lub niedoczynności tarczycy).

Chory z obrzękami alergicznymi może uniknąć nawrotów, eliminując alergeny z otoczenia. Należy bezwzględnie unikać leków powodujących obrzęki. W przypadku preparatów złożonych (np. łagodzących objawy grypy i innych infekcji wirusowych) należy uważnie odczytać z ulotki skład leku, a w razie wątpliwości skontaktować się z lekarzem. W części przypadków (np. uczulenie na jad pszczoły, osy) zaleca się immunoterapię czynną (tj. odczulanie za pomocą specjalnych szczepionek).

W obrzękach uogólnionych można zapobiec ich narastaniu, ograniczając spożycie płynów i soli. Są to typowe zalecenia dla chorych z niewydolnością serca lub z nadciśnieniem tętniczym. Ograniczenie podaży płynów i soli dotyczy także chorych z zespołem nerczycowym i niewydolnością wątroby, jakkolwiek w tych dwóch grupach chorych ważnym elementem leczenia obrzęków jest właściwa podaż łatwo przyswajalnego białka w diecie. W chorobach wątroby ponadto dieta musi być ubogotłuszczowa i lekkostrawna. W tym sensie chory może aktywnie uczestniczyć w procesie leczenia – zapobiegając pojawieniu się obrzęków lub opóźniając ich narastanie.

10.11.2017

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Akcja „Polska to chory kraj”
    Jeśli każdego roku nowotwory są przyczyną śmierci ok. 100 tys. Polaków, a dostęp do leczenia raka jest na jednym z najniższych poziomów w Unii Europejskiej, jeśli średni czas oczekiwania na wizytę u endokrynologa wynosi 24 miesiące, a u kardiologa dziecięcego 12 miesięcy, jeśli na 1000 mieszkańców Polski przypada 2,4 lekarza, jeśli polskie szpitale są zadłużone na 14 mld złotych, to diagnoza musi brzmieć – Polska to chory kraj. Ale lekarze opracowali terapię. I apelują, aby rozpocząć ją jak najszybciej.
  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.