Arsen jest pierwiastkiem półmetalicznym, toksycznym dla człowieka. Niewielkie ilości arsenu mogą znajdować się w produktach spożywczych, takich jak ryż, a także owocach morza. Ostre zatrucie arsenem jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej hospitalizacji i leczenia.
Arsen i arszenik
Arsen jest pierwiastkiem półmetalicznym toksycznym dla człowieka. Jest szeroko rozpowszechniony na kuli ziemskiej i może przedostawać się do atmosfery, a także wód, zarówno w wyniku procesów naturalnych, jak i działalności człowieka.
Arsen w formie nieorganicznej to arszenik, który jest bardzo toksyczny. Organiczne związki arsenu są mniej toksyczne.
Zatrucie arsenem może mieć postać ostrą lub przewlekłą i prowadzić do poważnych uszkodzeń wielu narządów.
Arsen nieorganiczny (arszenik) jest potwierdzonym czynnikiem rakotwórczym i stanowi najistotniejsze zanieczyszczenie chemiczne wody pitnej na świecie.
Źródła zatrucia arsenem
Do najczęstszych źródeł zatrucia należą:
- zanieczyszczona woda pitna – szczególnie w regionach, gdzie naturalnie występuje duże stężenie arsenu w glebie i w wodzie, np. części Azji Południowej
- narażenie zawodowe – u osób pracujących w przemyśle metalurgicznym, chemicznym
- spożycie skażonej żywności – ryby i owoce morza mogą zawierać organiczne związki arsenu, które są mniej toksyczne niż związki nieorganiczne
- zanieczyszczenia środowiskowe – przemysł wydobywczy węgla kamiennego i paliw płynnych oraz górnictwo i hutnictwo metali nieżelaznych
- celowe zatrucie – próby samobójcze albo otrucia innej osoby.
Arsen w żywności
Głównym źródłem nieorganicznego arsenu w diecie jest ryż i produkty na jego bazie, takie jak wafle ryżowe, papier ryżowy, ciastka ryżowe, makaron ryżowy oraz ziarna i produkty zbożowe.
Ryby i owoce morza mogą natomiast zawierać organiczne związki arsenu, które są mniej toksyczne od związków nieorganicznych.
Ostre zatrucie arsenem
Do zatrucia ostrego dochodzi wtedy, gdy znaczne ilości arsenu dostaną się do organizmu. Natychmiastowe objawy ostrego zatrucia arsenem obejmują:
- wymioty
- bóle brzucha
- biegunkę.
Następnie pojawiają się:
- drętwienie i mrowienie kończyn
- skurcze mięśni
- w skrajnych przypadkach wstrząs i śmierć.
Dawka potencjalnie śmiertelna dla dorosłego człowieka wynosi około 100–300 mg nieorganicznego arsenu (arszeniku).
Arsen – długotrwałe narażenie
Objawy długotrwałego narażenia na wysokie stężenia arsenu nieorganicznego obejmują:
- zmiany skórne – ciemniejsze przebarwienia (hiperpigmentacja)
- rogowacenie skóry dłoni i stóp
- uszkodzenie nerwów, czyli neuropatia obwodowa (drętwienie, mrowienie)
- nadciśnienie tętnicze
- cukrzycę typu 2
- zwiększone ryzyko nowotworów: skóry, płuc, pęcherza moczowego, wątroby.
Nowotwory mogą się pojawić nawet po wielu latach od ekspozycji.
Wpływ arsenu na ciążę i rozwój płodu
Arsen ma również niekorzystny wpływ na przebieg ciąży i płód. Narażenie w okresie prenatalnym i wczesnym dzieciństwie wiąże się ze wzrostem śmiertelności u młodych dorosłych z powodu nowotworów, chorób płuc, zawałów serca i niewydolności nerek. Wykazano także negatywny wpływ narażenia na arsen na rozwój poznawczy, inteligencję i pamięć.
Zatrucie arsenem – diagnostyka
Podstawą w diagnostyce zatrucia arsenem jest identyfikacja jego stężenia w organizmie. W tym celu wykonuje się badanie moczu, krwi (przy ostrym zatruciu). Czasem pomocne może być badanie włosów i paznokci.
Zatrucie arsenem – leczenie
Leczenie ostrego zatrucia arsenem nieorganicznym ma charakter wspomagający. Pacjenci są hospitalizowani i konkretne leczenie jest zależne od ich stanu. Aby usunąć arsen z organizmu, konieczna może być hemodializa, co może mieć szczególne znaczenie u osób z niewydolnością nerek.
U niektórych osób podaje się leki chelatujące (np. dimercaprol, sukcymer), czyli wiążące arsen w organizmie. Ma to znaczenie w przypadku ostrego zatrucia. W takich przypadkach chelatowanie należy rozpocząć jak najszybciej, ponieważ jego skuteczność szybko maleje wraz z upływem czasu od ekspozycji. Leczenie takie nie jest koniecznie u wszystkich osób, u których doszło do zatrucia, ponieważ ma ono swoje ograniczenia oraz działania niepożądane.
Ponadto leczy się powikłania zatrucia, które mogą być długotrwałe i wymagać długotrwałej rehabilitacji, jak np. polineuropatia (uszkodzenie nerwów).
