Zatrucie ołowiem (ołowica)

Ołów to naturalnie występujący w skorupie ziemskiej toksyczny metal. Jest powszechnie stosowany z przemyśle, co się wiąże ze skażeniem środowiska i narażeniem ludzi na jego działanie. Szczególnie podatne na zatrucie są małe dzieci. W Polsce obecnie dochodzi głównie do przewlekłych zatruć ołowiem. Objawy są niecharakterystyczne i przy ciężkim zatruciu obejmują m.in.: ból brzucha, zaparcie, niedokrwistość, zaburzenia neurologiczne. Leczenie polega na przerwaniu narażenia i zastosowaniu odtrutki.

Ołów jest naturalnie występującym w skorupie ziemskiej metalem toksycznym. Jego powszechne stosowanie spowodowało skażenie środowiska i narażenie ludzi na związane z tym niekorzystne skutki zdrowotne.

Źródła skażenia środowiska ołowiem

Źródłami skażenia środowiska są m.in. działalność górnicza i przemysł hutniczy. Większość światowego wykorzystania ołowiu jest związana z produkcją akumulatorów kwasowo-ołowiowych do pojazdów silnikowych. Ołów jest stosowany w wielu produktach, w tym w farbach, lutach, witrażach, amunicji, szkliwach ceramicznych, biżuterii, zabawkach, niektórych tradycyjnych kosmetykach i niektórych tradycyjnych lekach. Ołów może zanieczyszczać wodę pitną poprzez instalacje wodociągowe zawierające ołowiane elementy.

Ołów metaliczny (CAS 7439-92-1) i nieorganiczne związki ołowiu mogą być wchłaniane drogą wziewną i pokarmową. Ołów przenika przez łożysko.

Ostre i przewlekłe zatrucie ołowiem

Zatrucie ostre ma miejsce wtedy, kiedy do organizmu dostanie się w krótkim czasie toksyczna substancja i wystąpią ostre objawy. Obecnie nie spotyka się już ostrego zatrucia ołowiem, natomiast zdarza się przewlekłe narażenie środowiskowe, szczególnie u dzieci oraz narażenie zawodowe u osób dorosłych.

Zatrucie ołowiem w środowisku pracy

Do zawodowego zatrucia przewlekłego osób dorosłych dochodzi najczęściej przy wytwarzaniu akumulatorów i baterii, produkcji profili okiennych z PCV z użyciem stabilizatorów z dodatkiem ołowiu, niektórych farb i barwników, puszek, niektórych kosmetyków. Zatrucia organicznymi związkami ołowiu są niezwykle rzadkie.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podaje, że nie ma określonego bezpiecznego stężenia ołowiu we krwi.

Ołowica u dzieci

Narażenie na ołów może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia dzieci.

Ciężkie zatrucie ołowiem u dzieci

Narażenie na bardzo duże stężenia ołowiu może poważnie uszkodzić mózg i układ nerwowy, powodując śpiączkę, drgawki, a nawet śmierć. Dzieci, które przeżyły ciężkie zatrucie ołowiem, mogą mieć trwałe zaburzenia neurologiczne i psychiczne.

Przewlekłe narażenie na małe stężenia

Jeśli narażenie jest mniejsze i przewlekłe, to początkowo może nie powodować żadnych widocznych objawów, ale prowadzić do zaburzenia rozwoju mózgu, powodując obniżenie ilorazu inteligencji, zaburzenia zachowania (m.in. koncentracji) i problemy z nauką. Ponadto może powodować niedokrwistość, zaburzenia czynności nerek i uszkodzenie narządów rozrodczych.

Dlaczego małe dzieci są szczególnie narażone na zatrucie ołowiem

Małe dzieci są szczególnie narażone na zatrucie ołowiem, ponieważ mogą wchłonąć nawet kilka (4–5) razy więcej ołowiu niż dorośli po spożyciu tej samej dawki. Małe dzieci wkładają też do ust różne przedmioty oraz nieumyte wcześniej ręce, co zwiększa ryzyko narażenia na kontakt z pyłem, glebą i farbami skażonymi ołowiem.

Czy istnieje bezpieczne stężenie ołowiu we krwi?

Zgodnie ze stanowiskiem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) nie ma znanego bezpiecznego stężenia ołowiu we krwi. Szacuje się, że nawet stężenie ołowiu we krwi na poziomie 3,5 µg/dl może się wiązać z niekorzystnymi skutkami dla dzieci: obniżeniem ilorazu inteligencji, zaburzeniami zachowania i problemami z nauką.

Jak ołów dostaje się organizmu?

U osób dorosłych sole nieorganiczne ołowiu przedostają się do organizmu przede wszystkim przez płuca i w mniejszym stopniu przez przewód pokarmowy. We krwi ołów w 99% wiąże się z erytrocytami (krwinkami czerwonymi). Przedostaje się do tkanek miękkich i gromadzi się w kościach, gdzie kumuluje się około 95% całkowitej ilości ołowiu przy przewlekłym narażeniu. Jest wydalany przez nerki.

Najważniejsze skutki zdrowotne narażenia na ołów

Ołów jest toksyczny dla człowieka. Skutkami narażenia na ołów są:

• skrócenie czasu życia erytrocytów (krwinek czerwonych)
• hemoliza, czyli rozpad krwinek czerwonych
• niedokrwistość
• uszkodzenie nerek (nefrotoksyczność)
• nadciśnienie tętnicze.

Objawy ciężkiego zatrucia ołowiem

Zatrucie ciężkie, czyli takie, w którym stężenie ołowiu we krwi wynosi ponad 80 µg/dl powoduje:

• ból brzucha (tzw. kolka ołowicza)
• zaparcie
• brak apetytu
• ból stawów i mięśni
• trudności w koncentracji i zaburzenia pamięci świeżej
• osłabienie libido
• objawy neuropatii obwodowej, czyli uszkodzenia nerwów
• niedokrwistość
• cechy uszkodzenia nerek
• niebieskawe przebarwienie dziąseł przy zębach („linie ołowicze”).

Objawy łagodnego zatrucia ołowiem

Zatrucia łagodniejsze, czyli takie, w których stężenie ołowiu we krwi wynosi 30–70 µg/dl jest bezobjawowe albo powoduje:

• uczucie zmęczenia
• bóle mięśniowe
• drażliwość
• bezsenność
• zmniejszenie łaknienia
• pogorszenie pamięci świeżej
• trudności w koncentracji.

Zatrucie ołowiem – diagnostyka

Najpierw lekarz zbierze wywiad. Zwykle dane z wywiadu naprowadzają lekarza na możliwość wystąpienia zatrucia ołowiem u pacjenta. Najczęściej dochodzi do przewlekłego zatrucia związanego z długotrwałym narażeniem, zwykle w środowisku pracy. Przy podejrzeniu zatrucia ołowiem, aby potwierdzić rozpoznanie, lekarz zaleci badania dodatkowe, takie jak: stężenie ołowiu we krwi, morfologia krwi z rozmazem, stężenia mocznika i kreatyniny w surowicy, badanie ogólne moczu, kwas δ-aminolewulinowy w moczu.

Zatrucie ołowiem – leczenie

Po pierwsze należy przerwać narażenie na ołów. W przypadku zatrucia drogą doustną konieczne może być płukanie jelit. Ponadto stosuje się leczenie objawowe zależnie od tego, jakie pacjent ma objawy.

Istnieją odtrutki na zatrucie ołowiem. Lekarz może zalecić podanie dożylne wersenianu disodowo-wapniowego (chelatonu, CaEDTA), zwykle przez kilka (do 5) dni. Następnie leczenie eliminacyjne można kontynuować, stosując kwas dimerkaptobursztynowy (DMSA). Lek ten stosuje się doustnie.