Amoniak jest gazem o silnym, drażniącym zapachu, stosowanym w przemyśle. Zatrucie amoniakiem wynika z jego silnie drażniącego i zasadowego działania. Najczęściej do zatrucia dochodzi przez wdychanie i objawy dotyczą dróg oddechowych i oczu. Nie ma swoistej odtrutki, dlatego kluczowe znaczenie ma szybkie przerwanie narażenia i leczenie objawowe.
Co to jest amoniak?
Amoniak to bezbarwny gaz o bardzo intensywnym, drażniącym zapachu stosowany w przemyśle, głównie w urządzeniach chłodniczych. Może się przedostać do atmosfery z uszkodzonej cysterny w czasie przewożenia ciekłego amoniaku. Łatwo się rozpuszcza w wodzie, tworząc wodorotlenek amonowy, którego działanie żrące na przewód pokarmowy, oczy i skórę zależy od stężenia amoniaku. Kilkuprocentowe roztwory (wykorzystywane w domowych środkach czyszczących) są stosunkowo mało toksyczne. W przemyśle występuje w stężeniach do 30%. Źródłem narażenia są zwykle awarie chemiczne i wypadki podczas transportu.
Czy amoniak jest szkodliwy?
Tak. W stężeniu 30 ppm amoniak drażni oczy, w stężeniu około 700 ppm może spowodować oparzenia chemiczne spojówek, błon śluzowych układu oddechowego i skóry. Przebywanie w atmosferze zawierającej amoniak w stężeniu 1500 ppm prowadzi do zgonu w ciągu 30 min.
Zatrucie amoniakiem najczęściej następuje drogą wziewną (wdychanie), rzadziej przez kontakt ze skórą lub spożycie roztworu.
W bezpośredniej bliskości wycieku amoniaku (gazu) ludzie najczęściej giną w wyniku uduszenia, zamrożenia, rozległych oparzeń chemicznych skóry lub ulegają spaleniu w przypadku zapłonu wycieku. U osób znajdujących się w większej odległości od źródła narażenia może dojść do uszkodzeń tkanek o charakterze martwicy rozpływnej, zwłaszcza dróg oddechowych i oczu. Rozległość i charakter urazu chemicznego zależy od stężenia gazu.
Zatrucie amoniakiem – objawy
Amoniak w małym stężeniu w powietrzu może powodować:
- łzawienie, obrzęk oraz uszkodzenie spojówek i rogówek
- pieczenie i palenie w ustach oraz gardle
- chrypkę
- świsty podczas oddychania (krtaniowe i oskrzelowe)
- duszność
- objawy zapalenia lub toksycznego obrzęku płuc, nawet do 48 godzin od zatrucia.
Wypicie wodorotlenku amonowego („amoniaku wodnego”) powoduje:
- pieczenie i ból w ustach, gardle oraz w klatce piersiowej
- utrudnienie połykania
- wymioty (niekiedy krwawe)
- objawy chemicznego zapalenia śródpiersia w przypadku perforacji przełyku, czyli:
- silny ból w klatce piersiowej
- gorączkę
- złe samopoczucie
- szybką akcję serca
- szybko pogarszający się stan pacjenta.
Zatrucie amoniakiem – postępowanie
Pierwszym etapem jest dekontaminacja. Celem dekontaminacji jest usunięcie niewchłoniętej trucizny i tym samym zmniejszenie ilości trucizny, która może się przedostać do krwi i tkanek.
Postępowanie w zatruciu wziewnym
W zatruciu wziewnym (przez wdychanie) należy wynieść chorego ze skażonego pomieszczenia i zastosować tlenoterapię. Ratownicy muszą być odpowiednio zabezpieczeni, konieczne jest stosowanie właściwych strojów ochrony osobistej.
Następnie należy przeprowadzić dekontaminację skóry i oczu. Truciznę pozostającą na powierzchni ciała trzeba usunąć przez zdjęcie skażonej odzieży i staranne umycie skażonej powierzchni skóry ciepłą wodą.
Oczy należy płukać strumieniem wody co najmniej przez kilka minut, w kierunku zewnętrznych kącików oczu, najlepiej ciepłą wodą (nie gorącą). Nie należy tracić czasu na poszukiwanie specjalnych płynów płuczących, choć najlepszy jest ciepły 0,9% roztwór NaCl; najważniejsza jest szybka dekontaminacja.
Postępowanie w zatruciu doustnym
W zatruciu doustnym – nie wolno płukać żołądka ani podawać środków zobojętniających oraz węgla aktywowanego. Konieczne jest wykonanie ezofagogastroskopii, czyli badania endoskopowego przełyku i żołądka. Jeśli doszło do perforacji, czyli przedziurawienia przełyku lub żołądka, to konieczne jest leczenie operacyjne.
Leczenie objawowe
Ponadto stosuje się leczenie objawowe, czyli podtrzymywanie podstawowych czynności organizmu i korygowanie występujących zaburzeń.
Nie ma leku powodującego przyspieszone usuwanie amoniaku z organizmu.
Zatrucie amoniakiem – powikłania
Skutki odległe zależą od nasilenia oparzeń oczu, skóry, dróg oddechowych, przełyku i żołądka, np. blizny mogą powodować trwałą niedrożność przełyku.
