Hełmówka jadowita (Galerina marginata) to grzyb trujący zawierający te same toksyny, co muchomor sromotnikowy. Spożycie hełmówki powoduje śmiertelne zatrucie, w którego przebiegu dochodzi do uszkodzenia wątroby i jej niewydolności. Hełmówka jadowita rośnie na drewnie i może przypominać grzyby jadalne, np. opieńki, płomienicę zimową. Może być trudna do odróżnienia nawet przez doświadczonych grzybiarzy.
Na skróty:
Hełmówka jadowita – co to za grzyb?
Hełmówka jadowita (Galerina marginata, inaczej hełmówka obrzeżona, łuskwiak obrzeżony) jest powszechnie występującym w Polsce grzybem trującym. Zawiera substancje toksyczne, amanityny, takie same, które występują w muchomorze sromotnikowym. Razem z muchomorem sromotnikowym i jadowitym należy do najniebezpieczniejszych grzybów trujących występujących w Polsce.
Hełmówka jadowita jest grzybem niewielkim, ma około 1–5 cm. Ma początkowo półkolisty kapelusz, który z czasem staje się wypukły lub prawie płaski z niewielkim wgłębieniem lub uwypukleniem w części centralnej. Kolor kapelusza może być brązowy, miodowy, rdzawy. Może się zmieniać, kiedy grzyb jest mokry, może wyglądać na ciemny i błyszczący, widoczne może też być prążkowanie. Brzeg kapelusza jest ostry, równy.
Ryc. 1. Hełmówka jadowita (Galerina marginata). Źródło: Wikipedia. Licencja: CC BY-SA 3.0
Na spodzie kapelusza widoczne są blaszki – początkowo ochrowobrązowe, później rdzawobrązowe.
Trzon jest smukły, początkowo pełny, później pusty. U młodych grzybów występuje pierścień, który u starszych okazów często zanika. Miąższ hełmówki ma brunatne zabarwienie.
Zapach hełmówki jest opisywany jako mączny.
Gdzie i kiedy rośnie hełmówka jadowita?
Hełmówka jadowita jest grzybem pospolicie występującym w polskich lasach. Można ją spotkać głównie na obumarłym drewnie (pniakach, trocinach, gałęziach), zwłaszcza iglastym – sosnowym, świerkowym, ale także liściastym. Zazwyczaj występuje w mniejszych lub większych grupach.
Jak wygląda hełmówka jadowita?
Hełmówkę można spotkać w okresie od sierpnia do listopada.
Z czym można pomylić hełmówkę jadowitą?
Hełmówkę jadowitą można pomylić z grzybami jadalnymi i jest to pomyłka śmiertelnie niebezpieczna.
Hełmówka jadowita a opieńki
Młode opieńki mogą przypominać większe egzemplarze hełmówki. Opieńki rosną głównie na drewnie liściastym, często w większych gromadach niż hełmówki. Kapelusz młodej opieńki ma drobne łuski, natomiast kapelusz hełmówki jest gładki. Blaszki opieniek jasne, kremowe lub białawe. Na trzonie opieńki mają wyraźny pierścień.
Ryc. 2. Opieńka Miodowa (Armillaria mellea) – jadalny grzyb, który bywa mylony z hełmówką jadowitą. Źródło: inaturalist.org,. Licencja: CC BY 4.0
Hełmówka jadowita a płomiennica zimowa
Jak sama nazwa wskazuje płomienica występuje od jesieni do zimy, czasem nawet pod śniegiem. Natomiast hełmówka pojawia się od lata do jesieni.
Płomienica ma także jaśniejsze blaszki pod kapeluszem – kremowe, które z czasem mogą żółknąć, hełmówka natomiast ma ciemniejsze blaszki (brązowawe). Trzon płomienicy jest ciemny i pozbawiony pierścienia, u góry aksamitny. Natomiast kapelusz płomienicy jest bardziej miodowy, lepki przy wilgotnej pogodzie.
Ryc. 3. Płomiennica zimowa (Flammulina velutipes) - jadalny grzyb podobny do hełmówki jadowitej. Źródło: Wikimedia Commons. Licencja: CC BY-SA 4.0
Hełmówka jadowita a łuszczak zmienny
Hełmówkę można pomylić z łuszczakiem zmiennym. Grzyby te są tak do siebie podobne, że odróżnienie ich na oko jest często niemożliwe. Łuszczak często występuje na pniach drzew liściastych, hełmówka częściej na drewnie iglastym, ale nie tylko, dlatego nie jest to cecha odróżniająca. Łuszczak ma także wyraźny, trwały pierścień, natomiast pierścień hełmówki jest cieńszy, zanika. Jednak z uwagi na to, że grzyby te są tak podobne, nawet doświadczeni grzybiarze nie zbierają łuszczaka zmiennego z uwagi na śmiertelne ryzyko pomylenia go z hełmówką.
Ryc. 4. Łuszczak zmienny (Kuehneromyces mutabilis) jest jadalnym grzybem nadrzewnym. Ze względu na podobny wygląd może być mylony ze śmiertelnie trującą hełmówką jadowitą. Źródło: flickr.com. Licencja: CC BY-SA 2.0
Należy pamiętać, że hełmówka jest śmiertelnie niebezpieczna, dlatego jeśli istnieje choć cień wątpliwości, że to ona, a nie grzyb jadalny, to nie należy go zbierać. To nieprawda, że hełmówka występuje tylko na drewnie iglastym, może rosnąć także na drewnie liściastym!
Zatrucie hełmówką jadowitą
Hełmówka jadowita jest grzybem trującym, który zawiera amatoksyny. Amatoksyny są substancjami toksycznymi, które powodują uszkodzenie narządów, a przede wszystkim wątroby i nerek. Występują w niektórych muchomorach. Już niewielka ilość grzyba może spowodować śmiertelne zatrucie. Hełmówka może zawierać amatoksyny nawet w większym stężeniu niż muchomor sromotnikowy. Kiedy amatoksyny dostają się do komórek wątroby (hepatocytów) powodują ich uszkodzenie, co pociąga za sobą niewydolność wątroby i zgon.
Amatoksyny są termostabilne, co oznacza, że żadna obróbka termiczna, taka jak gotowanie, suszenie, smażenie nie niszczy ich.
Zatrucie hełmówką jadowitą – objawy
Zatrucie hełmówką jadowitą przebiega podobnie jak zatrucie muchomorem sromotnikowym, ponieważ za zatrucie odpowiedzialne są te same substancje chemiczne, czyli amatoksyny.
Zwykle przebiega fazowo. Pierwszy okres po zatruciu jest bezobjawowy, co jest szczególnie niebezpiecznie, ponieważ osoba nie wie, że się zatruła, a grzyb jest trawiony, amatoksyny uwalniają się do krwi, dostają się do hepatocytów, czyli komórek wątroby i niszczą ją. Faza bezobjawowa może trwać od kilku do kilkunastu godzin po spożyciu hełmówki. Kolejna faza to okres objawów żołądkowo-jelitowych. Mogą się pojawić silny kurczowy ból brzucha, nudności oraz wymioty i biegunka. Następnie dochodzi do okresu pozornej poprawy. Objawy żołądkowo-jelitowe ustępują i pacjent myśli, że mu „przeszło”. Tymczasem w tej fazie dochodzi do masywnego uszkodzenia wątroby, które nieleczone prowadzi do zgonu. Następnie z powodu znacznego uszkodzenia wątroby dochodzi do jej ostrej niewydolności, co powoduje objawy, takie jak m.in: encefalopatia wątrobowa, tj. objawy neurologiczne i psychiatryczne, skaza krwotoczna, czyli krwawienia, siniaki oraz żółtaczka. Przeczytaj więcej: Ostra niewydolność wątroby - objawy, leczenie i rokowanie
Zatrucie hełmówką jadowitą – diagnostyka
Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie, czyli informacji i spożyciu grzybów oraz objawach. Czasem można zidentyfikować grzyb w resztkach posiłku. Jeśli pacjent zgłosi się po pomoc bardzo szybko, do godziny (czasem kilku godzin) po zjedzeniu hełmówki, to można wykonać płukanie żołądka i zidentyfikować hełmówkę.
Lekarz zleci także badania laboratoryjne, które umożliwiają ocenę funkcjonowania wątroby i stan ogólny pacjenta, takie jak np. próby wątrobowe (AlAT, AspAT), oznaczenie kreatyniny, bilirubiny, amoniaku, parametry krzepnięcia krwi.
Hełmówka jadowita – leczenie
Leczenie jest podobne jak w zatruciu muchomorem sromotnikowym, ponieważ za zatrucie odpowiedzialne są te same substancje toksyczne. W pierwszej godzinie (czasem kilku godzinach) po spożyciu, lekarz może zalecić płukanie żołądka i podać węgiel aktywowany. Postępowanie takie jest jednak rzadko stosowane, ponieważ rzadko osoba zatruta zgłasza się w tak krótkim czasie po spożyciu. Najczęściej osoby, które nieświadomie spożyły trujące grzyby, nie zgłaszają się w okresie bezobjawowym. W momencie, kiedy się pojawiają objawy żołądkowo-jelitowe jest już za późno na płukanie żołądka.
W leczeniu stosuje się sylibininę, N-acetylocysteinę oraz leczenie objawowe – wyrównywanie zaburzeń wodno-elektrolitowych i równowagi kwasowo-zasadowej.
Kiedy dochodzi do fazy ostrej niewydolności wątroby, stosuje się odpowiednie leczenie – przeczytaj o tym: Ostra niewydolność wątroby - objawy, leczenie i rokowanie. W przypadku szybko rozwijającej się niewydolności wątroby wskazana jest pilna konsultacja w celu kwalifikacji do przeszczepienia wątroby, gdyż jest to jedyny sposób na uratowanie życia pacjenta.
