Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta) to grzyb trujący zawierający gyromitrynę, czyli substancję toksyczną drażniącą przewód pokarmowy i powodującą uszkodzenie wątroby, układu nerwowego i krwinek czerwonych. Z powodu swojego wyglądu można ją pomylić ze smardzem, co prowadzi do przypadkowych zatruć.
Co to jest piestrzenica kasztanowata?
Ryc. 1. Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta). Źródło: Interna Szczeklika - wersja internetowa, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025
Piestrzenica kasztanowata to grzyb trujący. Ma krótki trzon i brązowy, kalafiorowaty, fantazyjnie powyginany kapelusz, bywa mylona ze smardzem (patrz ryc. 2.).
Dlaczego piestrzenica kasztanowata jest niebezpieczna?
Piestrzenica kasztanowata zawiera gyromitrynę, substancję toksyczną, która drażni przewód pokarmowy, działa uszkadzająco na wątrobę i układ nerwowy, powoduje hemolizę, czyli rozpad krwinek czerwonych (erytrocytów).
Poza tym piestrzenica kasztanowata może powodować zatrucie gyromitryną drogą wziewną (przez wdychanie) podczas obróbki cieplnej, np. suszenia.
Jak odróżnić piestrzenicę kasztanowatą od smardza?
Piestrzenica kasztanowata jest najczęściej mylona ze smardzem jadalnym, ponieważ oba gatunki pojawiają się wiosną i mają charakterystycznie pofałdowane kapelusze.
Kapelusz smardza przypomina plaster miodu – jego powierzchnia składa się z regularnych zagłębień oddzielonych wyraźnymi żebrami. Natomiast kapelusz piestrzenicy ma nieregularnie pofałdowaną, poskręcaną powierzchnię, która często przypomina mózg lub orzech włoski. Ważną cechą odróżniającą grzyby jest również budowa wnętrza grzyba. Po przekrojeniu smardz jest pusty w środku (jak rurka), a jego kapelusz jest zrośnięty z trzonem. U piestrzenicy wnętrze wypełniają liczne fałdy i komory nietworzące jednej pustej przestrzeni.
Ryc. 2. Smardz jadalny. Fot. Andreas Kunze. Źródło: Wikimedia Commons. Licencja: CC BY-SA 3.0
Niektóre młode lub nietypowe okazy mogą być trudne do oceny. Dlatego też, jeśli istnieje choć cień wątpliwości, nie należy zbierać grzyba.
Zatrucie piestrzenicą kasztanowatą – objawy
Objawy zatrucia obejmują: nudności, wymioty, ból i wzdęcie brzucha, biegunkę, odwodnienie, ból i zawroty głowy, zaburzenia koordynacji ruchowej, drgawki, śpiączkę, objawy niewydolności wątroby, czyli krwawienia, żółtaczkę, zmęczenie, senność, zaburzenia zachowania, śpiączkę, a także zmniejszenie ilości wydzielanego moczu (skąpomocz).
Zatrucie piestrzenicą kasztanowata – diagnostyka
Zwykle rozpoznanie ustala się na postawie danych z wywiadu, czasem pacjent ma jeszcze resztę grzybów, które jadł i można je zidentyfikować. Jeśli zgłosi się w krótkim czasie po spożyciu, to grzyby można rozpoznać w treści żołądkowej uzyskanej podczas płukania żołądka. Aby ocenić stan pacjenta, lekarz zleca badania dodatkowe, które się wykonuje wielokrotnie podczas leczenia zatrucia, aby monitorować stan pacjenta.
Do badań takich należą:
- morfologia krwi
- stężenia elektrolitów, bilirubiny, glukozy, mocznika i kreatyniny
- aktywność aminotransferaz – AlAt, AspAT (tzw. próby wątrobowe)
- wskaźnik protrombinowy, czyli parametr oceniający krzepnięcie krwi, który świadczy o funkcjonowaniu wątroby.
Zatrucie piestrzenicą kasztanowatą – leczenie
Jeśli pacjent zgłosi się w ciągu godziny po spożyciu grzybów, to lekarz zleci płukanie żołądka i podanie węgla aktywowanego. Później działanie takie nie ma już sensu, bo jest nieskuteczne. W leczeniu stosuje się witaminę B6 podawaną dożylnie, która jest odtrutką. W zależności od objawów podaje się także m.in. leki przeciwdrgawkowe. Ponadto stosuje się leczenie podtrzymujące podstawowe czynności życiowe i leczy objawy.
Zatrucie piestrzenicą kasztanowatą – częste pytania pacjentów
Z jakimi grzybami można pomylić piestrzenicę kasztanowatą?
Najczęściej piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta) jest mylona ze smardzami. Smardz ma kapelusz przypominający plaster miodu i jest pusty w środku, natomiast piestrzenica ma kapelusz przypominający mózg i wypełnione fałdami wnętrze. Pomyłki zdarzają się najczęściej wiosną, gdy oba grzyby pojawiają się w podobnym czasie.
Czy nawet niewielka ilość piestrzenicy kasztanowatej jest niebezpieczna?
Tak.
Jaką ilość piestrzenicy kasztanowatej trzeba zjeść, aby doszło do zagrażającego życiu zatrucia?
Nie da się oszacować po tym, ile zjadło się grzyba trującego, jak poważne objawy wystąpią. Zawartość gyromitryny w różnych okazach grzyba jest bardzo zmienna. Do ciężkiego zatrucia może dojść już po zjedzeniu bardzo małej ilości grzyba. Ryzyko ciężkiego zatrucia zależy od ilości toksyny w konkretnym grzybie, masy ciała pacjenta i indywidualnej wrażliwości organizmu.
Czy można umrzeć po spożyciu piestrzenicy kasztanowatej?
Tak. Ciężkie zatrucie może prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, drgawek, śpiączki i zgonu.
Po jakim czasie pojawiają się pierwsze objawy zatrucia piestrzenicą kasztanowatą?
Pierwsze objawy występują zwykle po kilku–kilkunastu godzinach od spożycia.
Czy po zatruciu piestrzenicą kasztanowatą wątroba się zregeneruje?
To zależy od tego, jak ciężkie jest zatrucie, jaki ma przebieg, jakie zastosowano leczenie oraz od stanu zdrowia pacjenta. Wątroba ma duże zdolności regeneracyjne, dlatego u osób, u których nie doszło do masywnego uszkodzenia wątroby, mogą wrócić do zdrowia. Może to trwać różnie długo i wiązać się z różnymi objawami. Jednak u części osób, u których zatrucie spowodowało ostrą niewydolność wątroby, konieczne może być przeszczepienie wątroby. Każde podejrzenie spożycia piestrzenicy kasztanowatej wymaga pilnej konsultacji medycznej. W przypadku zatrucia grzybami liczą się minuty, im szybciej pacjent zgłosi się do szpitala, tym większe szanse na wyleczenie.
