Muchomor jadowity i pieczarka karbolowa to grzyby trujące, które można pomylić z pieczarkami. Muchomor jadowity to silnie trujący grzyb, który zawiera amatoksyny (podobnie jak muchomor sromotnikowy) prowadzące do uszkodzenia wątroby i zgonu. Już niewielka ilość grzyba może spowodować śmiertelne zatrucie. Może być mylony z młodymi pieczarkami. Pieczarka karbolowa jest grzybem trującym, który powoduje objawy żołądkowo-jelitowe. Jej charakterystycznymi cechami są: żółknięcie miąższu po uszkodzeniu oraz zapach.
SPIS TREŚCI
- Muchomor jadowity - wygląd, cechy charakterystyczne
- Muchomor jadowity – zatrucie
- Pieczarka karbolowa – jak ją rozpoznać i dlaczego jest niebezpieczna
- Pieczarka karbolowa – zatrucie
Muchomor jadowity - wygląd, cechy charakterystyczne
Muchomor jadowity (Amanita virosa) to jeden z najbardziej trujących grzybów występujących w Europie. Bywa mylony z młodymi pieczarkami, ponieważ ma biały kapelusz i jasny trzon.
Ryc. 1. Muchomor jadowity (Amanita virosa). Źródło: Interna Szczeklika - wersja internetowa, Medycyna Praktyczna 2025Muchomor jadowity - cechy charakterystyczne
Charakterystyczne cechy muchomora jadowitego:
- całkowicie biały kapelusz
- białe blaszki pod kapeluszem
- smukły trzon z pierścieniem
- pochwa u podstawy trzonu.
Starsze osobniki mogą wydzielać nieprzyjemny, mdły zapach.
Dorosły muchomor jadowity ma zwykle od 5 do 12 cm wysokości. Najczęściej pojawia się od lata do jesieni.
Czy pieczarki łatwo odróżnić od muchomorów?
Pieczarki stosunkowo łatwo jest odróżnić od muchomorów. Blaszki pod kapeluszem pieczarek tylko początkowo są białe, a w miarę dojrzewania stają się różowe, a potem brunatne, czekoladowe, brązowawe. Natomiast blaszki pod kapeluszem muchomora jadowitego są zawsze śnieżnobiałe. Dlatego też do pomyłki może dojść, kiedy grzybiarz myśli, że to młoda pieczarka, ponieważ blaszki pod kapeluszem młodych pieczarek są białe.
Inną cechą odróżniającą jest pochwa u nasady trzonu, którą muchomor jadowity ma, a pieczarki nie.
Muchomor jadowity – zatrucie
Muchomor jadowity zawiera amatoksyny (a także falotoksyny), czyli substancje toksyczne niszczące przede wszystkim wątrobę i prowadzące do jej niewydolności. Żadna obróbka termiczna nie inaktywuje amatoksyn (zobacz też: Zatrucie muchomorem sromotnikowym - objawy, rozpoznanie i leczenie).
Zatrucie muchomorem jadowitym - objawy i przebieg
Zatrucie ma podobny przebieg, jak w przypadku innych muchomorów zawierających amatoksyny. Objawy zatrucia muchomorem jadowitym pojawiają się zwykle po kilku–kilkunastu godzinach od spożycia grzyba, dlatego też osoby zatrute często zgłaszają się po pomoc późno. Jest to pierwsza faza zatrucia, czyli okres bezobjawowy.
Następnie pojawiają się objawy, takie jak: bóle brzucha, silne skurcze jelit, uporczywe wymioty i biegunka. Potem dochodzi do tzw. pozornej poprawy, czyli fazy, w której nie ma objawów dotyczących przewodu pokarmowego i osoba zatruta może myśleć, że „przeszło”, ale mimo braku odczuwalnych objawów uszkodzenie wątroby narasta. Kiedy wątroba jest już bardzo uszkodzona, pojawiają się objawy ostrej niewydolności wątroby: zaburzenia krzepnięcia krwi, encefalopatia wątrobowa, czyli zaburzenia neuropsychiatryczne, a następnie zgon (zob. Ostra niewydolność wątroby - objawy, leczenie i rokowanie).
Czy zatrucia muchomorem jadowitym są częste?
Zatrucia śmiertelnie muchomorem jadowitym są rzadkie. Doświadczenia grzybiarze potrafią go rozpoznać, natomiast osoby mające mniej doświadczenia mogą pomylić go z pieczarką. Jednak ze względu na to, że występuje on w lasach, gdzie nie zbiera się pieczarek, to omyłkowe zebranie muchomora jadowitego jest rzadkie.
Zatrucie muchomorem jadowitym – leczenie
Leczenie zależy od tego, jak szybko pacjent zgłosi się po pomoc. Jeśli nie upłynęło więcej niż kilka godzin (najlepiej mniej niż godzina) od spożycia muchomora, to korzystne może być płukanie żołądka i podanie węgla aktywowanego. Jeśli jednak upłynęło więcej czasu, postępowanie takie nie ma sensu.
Wówczas stosuje się leczenie podtrzymujące, czyli nawadnianie dożylne, leczenie pojawiających się objawów oraz monitorowaniu funkcji wątroby i nerek. Podaje się także leki takie tak sylibinina, N-acetylocysteina. Przy zatruciu grzybami zawierającymi amatoksyny problem stanowi to, że po wniknięciu do komórek wątroby, powodują jej masywne uszkodzenie, którego nie da się wyleczyć. Dlatego też muchomor trujący jest zaliczany do grupy grzybów nazywanych „aniołami zniszczenia”. Kiedy dojdzie już do ostrej niewydolności wątroby, to stosuje się odpowiednie leczenie, które jednak często jest nieskuteczne wobec tak masywnego i nagłego uszkodzenia wątroby. (Przeczytaj: Ostra niewydolność wątroby). Jest to tak poważny stan, że często jedynym sposobem uratowania życia jest przeszczepienie wątroby.
Czy muchomor jadowity jest śmiertelnie trujący?
Tak, ponieważ zawiera uszkadzające narządy (przede wszystkim wątrobę) amatoksyny, a do śmiertelnego zatrucia wystarczy mała ilość muchomora.
Pieczarka karbolowa – jak ją rozpoznać i dlaczego jest niebezpieczna
Pieczarka karbolowa (Agaricus xanthodermus) jest grzybem trującym. Zatrucia pieczarką karbolową zdarzają się stosunkowo często, ponieważ można ją pomylić z jadalnymi pieczarkami ze względu na podobny wygląd.
Gdzie rośnie pieczarka karbolowa?
Pieczarka karbolowa rośnie w parkach, na trawnikach, w ogrodach, przy drogach i zabudowaniach, czasem w lasach liściastych. Może pojawiać się od wiosny do jesieni, często w tych samych miejscach co jadalne pieczarki.
Pieczarka karbolowa – wygląd
Ryc. 2. Pieczarka karbolowa. Źródło: Wikipedia.org; Licencja: CC BY-SA 3.0
Pieczarka karbolowa ma biały lub kremowy kapelusz, biały trzon, często z lekkim zgrubieniem u podstawy i pierścieniem. Blaszki pod kapeluszem młodej pieczarki karbolowej są różowe, a następnie brązowieją.
Jak odróżnić pieczarkę karbolową od pieczarek jadalnych?
Najważniejszą cechą odróżniającą ją na podstawie wyglądu od pieczarek jadalnych jest żółknięcie w wyniku uszkodzenia miąższu. Po przecięciu lub potarciu pieczarki jej miąższ żółknie w krótkim czasie (kilka–kilkanaście sekund), co jest szczególnie widoczne u podstawy trzonu (patrz ryc. 2.).
Pieczarka karbolowa – charakterystyczny zapach
Ponadto pieczarka karbolowa wydziela charakterystyczny zapach, który jest szczególnie wyczuwalny po podgrzaniu jej, np. podczas smażenia. Zapach przypomina atrament lub fenol (jest „apteczny”, chemiczny lub „plastikowy”).
Pieczarka karbolowa – zatrucie
Zatrucie pieczarką karbolową powoduje objawy dotyczące układu pokarmowego. Zwykle objawy pojawiają się po pół godzinie do trzech godzin od spożycia grzyba, choć czasem mogą wystąpić później.
Najczęstsze objawy zatrucia:
- nudności
- wymioty
- kurczowe bóle brzucha
- biegunka
- uczucie osłabienia.
Objawom tym mogą towarzyszyć objawy ogólne, takie jak złe samopoczucie, zawroty głowy oraz odwodnienie spowodowane biegunką i wymiotami.
Nasilenie objawów zależy od ilości spożytych grzybów oraz indywidualnej wrażliwości. Spożywanie alkoholu z grzybami nasila objawy.
W przeciwieństwie do muchomorów zawierających amatoksyny, pieczarka karbolowa nie wywołuje ciężkiego uszkodzenia wątroby ani nerek.
Zatrucie pieczarką karbolową – diagnostyka
Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na: wywiadzie dotyczącym spożycia grzybów, identyfikacji pozostałości grzybów oraz przebiegu zatrucia. Nie ma testu ani badania pozwalającego stwierdzić, że doszło do zatrucia pieczarką karbolową.
Lekarz zleci wykonanie badań dodatkowych, aby ocenić stan pacjenta. Do badań takich należą zwykle: morfologia krwi, oznaczenie stężenia elektrolitów, kreatyniny.
Zatrucie pieczarką karbolową – leczenie
Nie ma odtrutki na zatrucie pieczarką karbolową. Stosuje się leczenie objawowe i podtrzymujące. Najważniejsze jest odpowiednie nawadnianie – doustne, jeśli to możliwe lub dożylne, wyrównanie zaburzeń elektrolitowych, leki przeciwwymiotne.
Nie zaleca się prowokowania wymiotów.
Zwykle objawy ustępują w ciągu 24–48 godzin.
Najważniejsza zasada grzybiarzy: jeśli masz choć cień wątpliwości — nie jedz grzyba.
Muchomor jadowity – najczęstsze pytania pacjentów
Czy muchomor jadowity ma zapach podobny do pieczarki karbolowej?
Nie. Zwykle muchomor jadowity ma łagodny, słodkawy zapach lub zapach jest niewyczuwalny. Przy czym należy pamiętać, że zapach nie jest wiarygodnym kryterium rozpoznania grzyba!
Po jakim czasie pojawiają się objawy zatrucia muchomorem jadowitym?
Zwykle pierwsze objawy pojawiają się po kilku–kilkunastu godzinach. Jest to bardzo niekorzystne, ponieważ po takim czasie toksyny krążą już we krwi i powodują uszkodzenie wątroby.
Czy można się zatruć małą ilością muchomora jadowitego?
Tak. Nawet niewielka ilość może powodować śmiertelne zatrucie.
Czy dotknięcie muchomora jadowitego może być niebezpieczne dla dziecka?
Nie. Dotknięcie muchomora nie powoduje zatrucia, ponieważ toksyny za nie odpowiedzialne nie przenikają przez nieuszkodzoną skórę.
Czy muchomora jadowitego można spotkać poza lasem?
Tak, ale rzadziej niż w lesie. Może rosnąć np. w parku, na trawniku.
Czy po zjedzeniu podejrzanego grzyba trzeba jechać do szpitala?
Tak. W przypadku spożycia podejrzanego grzyba nie czeka się na objawy, ponieważ zatrucie muchomorami zwykle przebiega tak, że na początku występuje faza bezobjawowa, która może trwać wiele godzin. Czekanie na objawy tylko odracza leczenie i zmniejsza jego potencjalną skuteczność, ponieważ leczenie działa najlepiej, zanim pojawi się uszkodzenie wątroby. Dlatego należy niezwłocznie zgłosić się na SOR. W krótkim czasie po zjedzeniu grzyba można wykonać jeszcze np. płukanie żołądka albo hemodializę, które później są już nieskuteczne.
Pieczarka karbolowa – najczęstsze pytania pacjentów
Czy pieczarka ma zawsze różowe lub brązowe blaszki od spodu?
Tak, u młodych pieczarek blaszki są różowe, a następnie wraz z czasem brązowieją.
Czy zapach może pomóc odróżnić trującą pieczarkę od jadalnej?
Tak, pieczarka karbolowa wydziela charakterystyczny zapach (fenolowy, atramentowy, chemiczny). Zapach staje się intensywniejszy po podgrzaniu grzyba. Należy jednak wziąć pod uwagę, że zapach jest odbierany bardzo subiektywnie oraz niektóre osoby, które mają upośledzone odczuwanie zapachów, nie są tego świadome.
Jak pachnie pieczarka karbolowa?
Fenolem, chemicznie, atramentem, zapachem opisywanym jako apteczny lub plastikowy.
Czy pieczarka karbolowa zmienia kolor po uszkodzeniu?
Tak. Miąższ pieczarki karbolowej żółknie po uszkodzeniu grzyba, zwłaszcza przy podstawie trzonu.
Czy zatrucie trującą pieczarką może zagrażać życiu?
Raczej nie, ponieważ zatrucie powoduje objawy żołądkowo-jelitowe, a nie uszkodzenie narządów. Jednak u osób obciążonych lub nieleczonych odpowiednio może dojść do silnego odwodnienia i związanych z tym powikłań, w tym zgonu.
Czy pieczarkę jadalną można spotkać w lesie?
Tak. Należy jednak mieć świadomość, że grzyb, który dla osoby niedoświadczonej „wygląda jak pieczarka” nie zawsze jest pieczarką i może być trujący. Pieczarki, które kupujemy w sklepie nie są zbierane w lasach, tylko pochodzą z kontrolowanych upraw pieczarek.
