Niezależnie od tego, czy chodzi o jazdę na rowerze, czy robienie na drutach, są czynności, które wykonujemy bez myślenia. Zwykle wiążemy to z „pamięcią mięśniową”, czyli przekonaniem, że ciało potrafi zapamiętać, jak wykonywać złożone zadania, i z czasem robi to automatycznie. Ale czy mięśnie naprawdę mają pamięć? I jaką rolę odgrywa w tym mózg?
W języku potocznym „pamięć mięśniowa” oznacza umiejętności, które wykonujemy bez większego udziału świadomości. W naukach kognitywnych używa się jednak pojęcia „pamięć proceduralna”. I choć często tego nie odczuwamy, obejmuje ona zarówno mózg, jak i mięśnie.
Jak działa pamięć proceduralna?
Pamięć proceduralna to rodzaj pamięci niedeklaratywnej, czyli opartej na działaniu, a nie na słowach. Z tego powodu trudno jest przekazać innym umiejętności nabyte w ten sposób. Dobrym przykładem jest nauka jazdy na rowerze. Gdy sami wsiadamy na rower, bez trudu wykonujemy kolejne czynności: trzymamy kierownicę, wsiadamy, naciskamy pedały. Znacznie trudniej jest jednak opisać ten proces słowami, zwłaszcza jeśli ograniczamy się do instrukcji werbalnych.
Najskuteczniejszym sposobem rozwijania pamięci proceduralnej jest powtarzanie. Na początku nauka nowej umiejętności wymaga dużego wysiłku, ponieważ trzeba świadomie kontrolować każdy ruch i jego kolejność. Z czasem czynności stają się automatyczne. Można na przykład wrócić samochodem do domu i nie pamiętać, jaką trasą się jechało. Wynika to z tego, że wykonujemy serię działań powtarzanych wielokrotnie. Za pamięć proceduralną odpowiada współpraca różnych obszarów mózgu. W trakcie nauki i automatyzacji zmienia się to, które struktury są najbardziej aktywne.
Na początku dominują obszary przedczołowe i przednio-ciemieniowe, związane z uwagą, pamięcią i świadomym wysiłkiem poznawczym. W miarę ćwiczeń większą rolę odgrywają obwody sensomotoryczne. Przetwarzają one informacje zmysłowe i pomagają dobrać odpowiednią reakcję ruchową. Dzięki nim złożone czynności wymagają mniej uwagi.
Co dzieje się przy chorobach takich jak otępienie?
Pamięć proceduralna w dużym stopniu pozostaje odporna na pogorszenie funkcji poznawczych. U osób z otępieniem najtrudniejsze są zadania wymagające świadomego wysiłku. Często zachowują one jednak umiejętności automatyczne, rozwijane przez lata. Dlatego można spotkać osoby z otępieniem, które nadal potrafią robić na drutach albo tańczyć tango, mimo że mają trudności z przypomnieniem sobie imion bliskich.
Badania pokazują też, że muzyka szczególnie silnie angażuje pamięć proceduralną. W jednym z badań przeprowadzonych w Kanadzie osoby z chorobą Alzheimera lepiej rozpoznawały słowa, gdy były śpiewane, a nie mówione.
Pamięć proceduralna może również pomagać w nauce nowych umiejętności mimo zaburzeń poznawczych. W australijskim badaniu sprawdzono, czy osoba z zaawansowaną chorobą Alzheimera może nauczyć się nowej piosenki. Okazało się, że 91-letnia kobieta, która wcześniej nie była muzykiem, nauczyła się nowego utworu. Choć nie pamiętała słów podczas testu pamięci, potrafiła zaśpiewać piosenkę ponownie po dwóch tygodniach.
Czy można poprawić pamięć proceduralną?
Nie ma szybkiego sposobu na wzmocnienie pamięci proceduralnej. Początkowy etap nauki nowej umiejętności wymaga wysiłku i koncentracji. Kluczowe znaczenie ma regularna praktyka. Dzięki niej mózg stopniowo mniej polega na obszarach odpowiedzialnych za uwagę, a bardziej na tych związanych z kontrolą ruchu.
Warto rozłożyć trening na kilka sesji. Wymusza to ponowne przywoływanie i odtwarzanie informacji po przerwie, co sprzyja utrwalaniu pamięci długotrwałej. Pomocny może być także sen po ćwiczeniach, ponieważ wspiera zapamiętywanie nowych umiejętności.
Rozwijanie pamięci proceduralnej wymaga czasu, ale przynosi efekty. Umiejętności nabyte w ten sposób zostają z nami na długo i mogą być zachowane nawet wtedy, gdy inne funkcje poznawcze słabną.
Artykuł What is ‘muscle memory’ and can I improve mine? ukazał się w serwisie The Conversation.
