Dysmorfofobia – co to są cielesne zaburzenia dysmorficzne?

Dysmorfofobia związana jest z nadmiernym zaabsorbowaniem defektem ciała, który w ocenie otoczenia jest nieistotny lub nie występuje wcale. Zaburzenie to przejawia się powtarzalnymi zachowaniami i czynnościami umysłowymi, które powodują zaburzenie normalnego funkcjonowania oraz cierpienie.

Dysmorfofobia w klasyfikacjach medycznych – zmiany w DSM-5 i ICD-11

Terminu dysmorfofobia do niedawna używano na określenie cielesnego zaburzenia dysmorficznego (zgodnie z nazewnictwem używanym w piątej edycji klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-5) i zaburzenia dysmorficznego ciała (zgodnie z najnowszym, jedenastym, wydaniem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób Światowej Organizacji Zdrowia ICD-11). Zarówno w DSM-5, jak i w ICD-11 zaburzenie to uznano za pokrewne zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnemu (obsessive-compulsive disorder – OCD) i wyodrębniono jako oddzielną jednostkę diagnostyczną, co jest nowością w porównaniu z ICD-10, w której dysmorfofobia była traktowana jako rodzaj zaburzeń hipochondrycznych.

Jak rozwija się cielesne zaburzenie dysmorficzne

Cielesne zaburzenie dysmorficzne polega na nadmiernym zaabsorbowaniu defektem lub defektami ciała, które w ocenie osób w otoczeniu albo nie występują wcale, albo są bardzo dyskretne, niemal niezauważalne. W większości przypadków pierwsze objawy obserwuje się przed osiągnięciem dorosłości, tj. przed 18. rż., a średni wiek zachorowania szacuje się na ok. 15. rż. Zazwyczaj początek choroby jest podstępny, intensywność zamartwiania się i obaw dotyczących wyglądu narasta stopniowo, znacznie rzadziej mamy do czynienia z nagłym pojawieniem się pełnoobjawowego zaburzenia.

Dysmorfofobia - jak często występuje?

Według danych uzyskanych w różnych badaniach i w różnych rejonach świata średnie rozpowszechnienie dysmorfofobii w populacji szacuje się na ok. 2% i nieco częściej rozpoznaje się ją wśród kobiet niż wśród mężczyzn. Odsetek ten jest kilkukrotnie większy wśród pacjentów gabinetów dermatologicznych (9–15%), gabinetów chirurgii plastycznej (3–16%), gabinetów ortodontycznych (8%) i gabinetów stomatologicznych i chirurgii szczękowej (10%).

Dysmorfofobia – przyczyny

Jednoznaczne wskazanie konkretnej przyczyny lub przyczyn pojawienia się tego zaburzenia nie jest możliwe, jednak badacze dotychczas wyodrębnili kilka czynników ryzyka wystąpienia dysmorfofobii, wśród których wymienia się doświadczenie zaniedbania i wykorzystywania w okresie dzieciństwa oraz czynniki genetyczne, okazuje się bowiem, że cielesne zaburzenie dysmorficzne częściej występuje u krewnych pierwszego stopnia osób z rozpoznaniem OCD (zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne). Na razie nie dysponujemy wiedzą na temat konkretnych genów odpowiedzialnych za pojawienie się dysmorfofobii.

Dysmorfofobia – objawy

Podstawową cechą dysmorfofobii jest nadmierne zaabsorbowanie defektem lub defektami ciała, które w ocenie osób w otoczeniu albo nie występują wcale, albo są bardzo dyskretne, niemal niezauważalne. Do ustalenia rozpoznania konieczne jest, by za przekonaniem o mankamencie wyglądu, szły powtarzalne zachowania lub czynności umysłowe z niego wynikające, które zaburzają normalne funkcjonowanie lub przysparzają cierpienia.

Powtarzalne zachowania i czynności umysłowe

Takimi powtarzalnymi zachowaniami w dysmorfofobii mogą być:

• ciągłe przeglądanie się w lustrze
• kamuflowanie części ciała uznanej za wadliwą
• uporczywe poprawianie makijażu
• dokonywanie samodzielne różnego rodzaju „poprawek” wyglądu, np. wyrywanie włosów czy skubanie skóry, czy też korzystanie z profesjonalnych usług medycyny estetycznej, w celu usunięcia bądź złagodzenia domniemanych defektów.

Czynności umysłowe, które pochłaniają uwagę osób dotkniętych dysmorficznym zaburzeniem ciała, to przede wszystkim nadmierne porównywanie siebie w aspekcie wyglądu danej części lub danych części ciała z innymi osobami.

Najczęstsze obszary ciała, które budzą niepokój

Najczęstszymi obszarami ciała, które stanowią obiekt dysmorfofobicznych obaw są skóra i jej różnorakie aspekty, np. obecność zmarszczek, blizn, karnacja itp., włosy oraz nos, jednak mogą one dotyczyć każdej części ciała. Zauważa się natomiast, że mężczyźni częściej zaabsorbowani są okolicą narządów płciowych w porównaniu z kobietami. Charakterystyczne dla dysmorficznego zaburzenia ciała jest to, że koncentracja na upatrywanych defektach wyglądu pochłania znaczną ilość czasu (średnio 3–8 godzin dziennie) jak również uciążliwość i natrętność myśli, zachowań oraz nieumiejętność przeciwstawienia się objawom mimo takich chęci.

Dysmorfia mięśniowa (bigoreksja)

W literaturze medycznej, ale coraz częściej także w popularnonaukowej, można się spotkać z terminem bigoreksji, czyli dysmorfii mięśniowej, która jest odmianą cielesnego zaburzenia dysmorficznego. Dysmorfia mięśniowa występuje niemal wyłącznie u mężczyzn i polega na przekonaniu o niewystarczającym umięśnieniu mimo prawidłowej lub, w obiektywnym odbiorze otoczenia, muskularnej budowy ciała. Ta forma dysmorfofobii prowadzi do podejmowania nadmiarowej aktywności fizycznej, najczęściej na siłowni oraz nierzadko do zwiększania efektywności treningów poprzez wspomaganie się stosowaniem steroidów anabolicznych, których działania niepożądane bywają bardzo niebezpieczne dla zdrowia, obejmują m.in. zwiększenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych lub zaburzenia hormonalne.

Związek z zaburzeniami odżywiania

Podobne objawy do tych obserwowanych w cielesnym zaburzeniu dysmorficznym można spotkać przede wszystkim w zaburzeniach odżywiania się. Ich podstawową cechą jest nieprawidłowy obraz własnego ciała w aspekcie jego subiektywnie ocenianej nadmiarowej masy, który prowadzi do wdrażania restrykcji żywieniowych, podejmowania nadludzkiego wysiłku fizycznego czy stosowania różnych metod przeczyszczania się po jedzeniu, w celu zgubienia kilogramów. Stwarza to zagrożenie nie tylko dla zdrowia, ale też dla życia danej osoby. Należy zwrócić uwagę, że może dojść do sytuacji, w której dysmorfofobia współistnieje z zaburzeniem odżywiania się, a zdarza się tak zdecydowanie częściej u kobiet.

Powiązania z innymi zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi

W przebiegu zaburzenia dysmorficznego ciała mogą występować zachowania w postaci skubania skóry czy wyrywania włosów, które są charakterystyczne dla innego typu zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, odpowiednio dla dermatillomanii i trichotillomanii, jednak w ich przypadkach celu nie stanowi poprawa wyglądu zewnętrznego, a motywacji do podejmowania takich działań zwykle nie rozumie sam pacjent, choć najczęściej stoi za nimi potrzeba redukcji napięcia psychicznego.

Dysmorfofobia – leczenie

Najskuteczniejszym sposobem leczenia cielesnego zaburzenia dysmorficznego jest połączenie oddziaływań psychoterapeutycznych (preferencyjnie w formie psychoterapii poznawczo-behawioralnej – cognitive-behavioral therapy – CBT) z farmakoterapią lekami z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors – SSRI). Do tej grupy zaliczamy aktualnie 6 leków, tj. citalopram, escitalopram, sertralinę, paroksetynę, fluoksetynę i fluwoksaminę. Żaden z nich nie ma udowodnionej przewagi w zakresie efektywności w leczeniu dysmorfofobii nad pozostałymi. Wyboru dokonuje lekarz psychiatra w porozumieniu z pacjentem po uwzględnieniu wielu różnych czynników, takich jak: obecność innych chorób przewlekłych (np. chorób serca), stosowanie leków i ryzyko interakcji, czy tolerancję leku (jeśli był stosowany w przeszłości).

Czy można wyleczyć dysmorfofobię?

Pełne wyleczenie jest możliwe do osiągnięcia, jednak obserwuje się je u co piątej osoby podejmującej działania terapeutyczne, u 40% dochodzi do nawrotu objawów.

Dysmorfofobia – konsekwencje społeczne i zdrowotne

Dysmorfofobia, szczególnie nieleczona, ma swoje konsekwencje zarówno zdrowotne, jak i społeczne. Osoby, które zmagają się z objawami tego zaburzenia często wycofują się z życia zawodowego, towarzyskiego, mają znaczne trudności z wypełnianiem podstawowych ról życiowych, a nawet 1/5 młodych osób przerywa proces edukacji. Następstwami w zakresie zdrowia psychicznego najczęściej są zaburzenia lękowe, głównie o charakterze lęku uogólnionego i społecznego, a wtórnie do nich zaburzenia depresyjne. Z uwagi na częste korzystanie osób z cielesnym zaburzeniem dysmorficznym z usług gabinetów medycyny estetycznej zagrożenie dla ich zdrowia somatycznego stanowią powikłania tego typu zabiegów, a u mężczyzn z dysmorfią mięśniową stosujących steroidy anaboliczne, działania niepożądane tych preparatów.

Dysmorfofobia - ryzyko samobójstwa

Najpoważniejszą konsekwencją jest ryzyko samobójcze, które w przypadku dysmorfofobii jest znaczne. Z badań wynika, że nawet 3/4 osób nią dotkniętych doświadcza myśli samobójczych, a 3–63% podejmuje próby samobójcze (zależnie od badanej grupy - przyp. red.).

Dysmorfofobia - kiedy niezbędna jest pilna konsultacja psychiatryczna?

Pojawienie się myśli samobójczych, a tym bardziej tendencji do odebrania sobie życia, do których należą wszelkie działania mające na celu przygotowanie do tego czynu, to ważny sygnał, że należy udać się po pomoc do specjalisty – najlepiej zarówno lekarza psychiatry, jak i psychoterapeuty. Poza tym tego typu wsparcie jest niezbędne wtedy, kiedy dochodzi do tak istotnego ograniczenia funkcjonowania z powodu objawów, że nie jest możliwe spełnianie się w jakiejkolwiek sferze życia oraz wówczas, gdy obserwuje się dodatkowe konsekwencje zdrowotne. Optymalnie byłoby jednak, gdyby każda osoba, która obserwuje u siebie cechy dysmorfofobii lub której bliscy sugerują, że jej postrzeganie własnego wyglądu odbiega od realności, skorzystała z konsultacji specjalistycznej.