Ojcowie też potrzebują wsparcia

Współczesna rodzina zmienia się szybciej niż nasze wyobrażenia o rodzicielstwie. Jeszcze niedawno ojciec był traktowany przede wszystkim jako osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo finansowe i fizyczne rodziny. Dziś coraz częściej oczekujemy od niego czegoś więcej. O wyzwaniach stojących przed ojcami mówi psycholog dr hab. Konrad Piotrowski, prof. Uniwersytetu SWPS.

Dr hab. Konrad Piotrowski, prof. USWPS. Fot. USWPS

Czego dziś oczekujemy od ojców? Codziennej obecności, czułości, zaangażowania w opiekę, rozmowy, zabawy, regulowania emocji dziecka i realnego dzielenia się obowiązkami. To bardzo dobra zmiana, ponieważ badania pokazują, że ojciec nie powinien być tylko „pomocnikiem matki”, ale osobną, ważną figurą w rozwoju dziecka.

Co zmienia obecność ojca

Zaangażowanie ojca w wychowanie wiąże się z korzystniejszym rozwojem emocjonalnym, społecznym, poznawczym i behawioralnym dzieci. Systematyczny przegląd badań podłużnych pokazał, że dzieci, których ojcowie są bardziej zaangażowani, częściej osiągają lepsze wyniki rozwojowe, zarówno w obszarze zdrowia psychicznego, jak i funkcjonowania społecznego oraz edukacyjnego (Sarkadi et al., 2008). Aktywne ojcostwo ma znaczenie także dla rozwoju poznawczego dzieci, zwłaszcza wtedy, gdy ojciec nie ogranicza się do bycia „obecnym w domu”, lecz rzeczywiście angażuje się w relację, zabawę, rozmowę i wspólne aktywności (Rollè et al., 2019).

– Ojcowie są więc ważni nie tylko dlatego, że mogą odciążyć matkę. Są ważni dlatego, że tworzą z dzieckiem własną, unikalną relację – mówi dr hab. Konrad Piotrowski, prof. Uniwersytetu SWPS, psycholog z Wydziału Psychologii i Prawa w Poznaniu USWPS, kierownik Centrum Badań nad Rozwojem Osobowości

Wymagający standard

Ta pozytywna zmiana ma jednak drugą stronę. Współczesny standard ojcostwa jest psychologicznie bardziej wymagający niż tradycyjny model ojca.

– Dzisiejszy ojciec ma być jednocześnie aktywny zawodowo, emocjonalnie dostępny, opiekuńczy, czuły, kompetentny i partnerski. Problem polega na tym, że oczekiwania wobec ojców zmieniły się szybciej niż rynek pracy, instytucje, wzorce męskości i codzienne praktyki rodzinne – zauważa psycholog.

Wielu mężczyzn chce być zaangażowanymi ojcami, ale nie zawsze ma do tego warunki, kompetencje, język emocjonalny albo społeczne przyzwolenie.

Widać to m.in. w danych dotyczących korzystania z urlopów. Po wprowadzeniu nieprzenoszalnej, dziewięciotygodniowej części urlopu rodzicielskiego dla każdego z rodziców coraz więcej ojców zaczęło korzystać z tego rozwiązania. Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z urlopu rodzicielskiego skorzystało w 2023 roku 19 tys. ojców, 41,9 tys. w 2024 roku, a w pierwszych ośmiu miesiącach 2025 roku już 35,1 tys. Jednocześnie nadal widać ogromną asymetrię: znaczna część ojców nie wykorzystuje nawet przysługującego im indywidualnego prawa do urlopu (Zakład Ubezpieczeń Społecznych, 2025, 2026). To pokazuje, że zmiana się zaczęła, ale nie jest jeszcze dokonana.

Wypaleni, ale inaczej

Narodziny dziecka są momentem kryzysowym nie tylko dla matek, lecz także dla ojców. Depresja poporodowa u kobiet jest jednym z najlepiej opisanych problemów zdrowia psychicznego okresu okołoporodowego. Globalna metaanaliza obejmująca 565 badań z 80 krajów oszacowała rozpowszechnienie depresji poporodowej na 17 proc. (Wang et al., 2021). Rzadziej mówi się o tym, że objawy depresyjne po narodzinach dziecka występują także u mężczyzn. Depresja prenatalna i poporodowa dotyczy około 10 proc. ojców, a jej nasilenie jest powiązane z depresją u matek (Paulson & Bazemore, 2010). Oznacza to, że zdrowie psychiczne ojca nie jest sprawą drugorzędną. Jest częścią zdrowia całego systemu rodzinnego.

– Badania nad wypaleniem rodzicielskim pokazują również, że ojcowie mogą doświadczać innych niż matki, specyficznych dla siebie trudności – wskazuje prof. Piotrowski.

To kobiety zazwyczaj wykonują więcej codziennej, powtarzalnej i mniej widocznej pracy opiekuńczej: karmienia, czuwania, organizowania wizyt, pamiętania o potrzebach dziecka, planowania i reagowania na kryzysy. Wypalenie rodzicielskie obejmuje wyczerpanie związane z rolą rodzica, emocjonalne oddalanie się od dziecka, poczucie utraty radości z rodzicielstwa i kontrast między tym, jakim rodzicem ktoś chciał być, a jakim się czuje (Ren et al., 2024; Roskam et al., 2021).

– U ojców trudności adaptacyjne mogą częściej przyjmować inną postać: nie tyle przeciążenia codzienną opieką, ile dystansu wobec roli ojca, wycofania, poczucia niekompetencji albo żalu związanego z decyzją o zostaniu rodzicem – mówi dr hab. Konrad Piotrowski, prof. Uniwersytetu SWPS

Badania nad żałowaniem rodzicielstwa pokazują, że nie jest to chwilowe zmęczenie dzieckiem, ale głębsze poczucie, że gdyby można było cofnąć czas, osoba nie zdecydowałaby się na rodzicielstwo. W polskich badaniach odsetek rodziców deklarujących żal rodzicielski wynosił około 11-14 proc., a to z kolei wiązało się z gorszym zdrowiem psychicznym i somatycznym (Piotrowski, 2021). Osobne badania nad żalem ojcowskim pokazują, że część mężczyzn doświadcza napięcia między wyobrażeniem o ojcostwie a jego realnymi kosztami, ograniczeniami i odpowiedzialnością (Meil et al., 2023).

– Można więc powiedzieć, że kobiety częściej płacą emocjonalną cenę przeciążenia rodzicielstwem, natomiast u ojców szczególnie ważnym problemem może być trudność z wejściem w nową tożsamość – zaznacza prof. Piotrowski. – Gdy ojciec wycofuje się z roli, nie znika tylko jego własny problem. W rodzinie pojawia się luka, którą zwykle wypełnia matka. Ojcowskie wycofanie często oznacza więc dodatkowe obowiązki dla kobiety, większe przeciążenie i większe ryzyko konfliktów w parze.

Zmiana, której potrzebujemy

Wspieranie ojcostwa nie powinno polegać na idealizowaniu ojców ani na prostym haśle: „ojcowie muszą bardziej się angażować”. Potrzebujemy raczej takiej kultury i takich instytucji, które pozwolą mężczyznom realnie wejść w rolę ojca: korzystać z urlopów, uczyć się opieki, mówić o trudnościach, uczestniczyć w opiece okołoporodowej i być traktowanymi jako pełnoprawni rodzice, a nie osoby towarzyszące matce.

– Ojcostwo nie jest dodatkiem do macierzyństwa – podsumowuje ekspert. – Jest osobną relacją, która może wspierać rozwój dziecka i chronić dobrostan całej rodziny. Ale żeby tak się stało, ojciec musi dostać nie tylko społeczne oczekiwanie zaangażowania, lecz także realne wsparcie w wejściu w tę rolę.