Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Hydroterapia

dr hab. Maciej Płaszewski,
Zakład Fizjoterapii, Wydział Turystyki i Zdrowia w Białej Podlaskiej,
Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Definicja i zastosowanie

Hydroterapia (wodolecznictwo) to jedna z najstarszych i najbardziej rozbudowanych metod fizykoterapii, polegająca na terapeutycznym zastosowaniu wody w postaci kąpieli, natrysków, polewań, zmywań, płukań i innych zabiegów.


Fot. pixabay.com

Do opisywania zabiegów hydroterapii stosuje się też niekiedy termin „balneoterapia” (lub pokrewne) albo zabiegi balneoterapeutyczne zalicza się do hydroterapii. Według typowych klasyfikacji hydroterapia dotyczy stosowania wody, a balneoterapia stosowania wód mineralnych (w tym kuracji pitnej wodami mineralnymi) i innych naturalnych tworzyw i czynników leczniczych (jak na przykład peloidy, błota). Nieco inne cechy i przeznaczenie (choć trudno o jednoznaczne rozgraniczenie) mają zabiegi spa i wellness.

Niejednoznaczne są też nazewnictwo i klasyfikowanie poszczególnych zabiegów i interwencji.

Tabela zawiera zestawienie typowych rodzajów i nazw zabiegów hydroterapii wraz z ich podstawowymi zastosowaniami.

Tabela 1. Typowe rodzaje i nazwy zabiegów hydroterapii wraz z ich podstawowymi zastosowaniami (według Mika T., Kasprzak W., 2001)
Rodzaje zabiegów Nazwy zabiegów Zastosowania (wskazania)
Kąpiele
wodne (zanurzeniowe) zimna, chłodna choroby przemiany materii, otyłość, cukrzyca
letnia obniżone ciśnienie, astma, stany nadmiernej pobudliwości, niektóre choroby układu nerwowego
ciepła wzmożona pobudliwość, bezsenność, niektóre choroby skóry
o wzrastającej temperaturze* nadciśnienie tętnicze
kinezyterapeutyczna choroby narządu ruchu (ale nie reumatoidalne zapalenie stawów), wady postawy
parowe całkowita – łaźnia parowa zaburzenia przemiany materii, przewlekłe zapalenia stawów
łaźnia parowa szafkowa
wirowa – masaż wirowy przewlekłe zapalenia stawów, stany pourazowe, przykurcze bliznowate
półkąpiele ciepła nerwobóle, przewlekłe choroby reumatyczne, stany zapalne narządów rodnych i układu moczowego
gorąca
Natryski
według temperatury zimne, ciepłe, gorące, o zmieniającej się temperaturze (szkockie)
nerwice, stany wyczerpania psychicznego, nerwobóle, choroby reumatyczne, przewlekłe choroby dróg oddechowych, zaburzenia ukrwienia obwodowego
według ciśnienia o niskim, średnim, wysokim ciśnieniu
według innych kryteriów ruchome, stałe, parowe, specjalne
Inne
płukania (irygacje) pochwy; jelita grubego
polewania, zmywania, nacierania, zawijania
*od ciepłej do gorącej; kąpiel kończyn górnych lub dolnych, jednej lub dwóch

Ggeneza, założenia i cele

Wiele zabiegów hydroterapii ma tradycje nawet wielosetletnie i wywodzi się z nienaukowej tradycji leczenia. Okres pomiędzy 500 i 300 rokiem p.n.e. w starożytnej Grecji opisuje się jako czas „leczenia wodą”, a Hipokrates stosował zimne i gorące kąpiele do leczenia różnych dolegliwości. Łaźnie kojarzą się ze starożytnym Rzymem, ale także inne kultury rozwinęły podobne zastosowanie wody. Pierwsze opracowania książkowe dotyczące kąpieli ukazywały się w XVII w., a następnie, zwłaszcza w XIX i XX w., następowało rozpowszechnianie metod hydroterapii, zwłaszcza w sanatoriach i miejscowościach uzdrowiskowych. Jako przykład można podać ośrodek i metodę leczenia wodą opracowaną przez Vincenza Preissnitza w miejscowości Grafenberk (obecnie Jesenik w Czechach). Preissnitz zajmował się leczeniem różnorodnych schorzeń i dolegliwości, wykorzystując zabiegi hydroterapii w celu działania bodźcowego, ale także stosując kuracje pitne i zabiegi hartujące, w tym spacery, oraz odpowiedni reżim dnia.

Działanie hydroterapii wynika z właściwości fizycznych wody i uzyskiwanych efektów fizjologicznych. Najważniejsze cechy fizyczne to zdolność magazynowania i przewodzenia ciepła oraz właściwości mechaniczne (siła nacisku, oporu i wyporu). Najważniejsze efekty fizjologiczne, to miejscowe i ogólnoustrojowe reakcje na ogrzewanie lub schładzanie (wpływ na układ krwionośny, limfatyczny i na metabolizm), reakcje na zanurzenie ciała w wodzie (wpływ na równowagę wodno-elektrolitową i działania odciążające, czyli pozorna redukcja masy ciała, oraz oporowanie ruchu w środowisku wodnym). Podsumowanie poszczególnych oddziaływań hydroterapii przedstawia rycina.

Cele stosowania różnych metod hydroterapii można sprowadzić do oddziaływań zmniejszających przewlekłe dolegliwości bólowe i stany zapalne, korygujących zaburzenia napięcia mięśni, koordynacji ruchowej i sprawności poruszania się.

Opis

Zabiegi hydroterapii są klasyfikowane i przedstawiane ze względu na ich sposób działania fizycznego (działanie termiczne, skutki zanurzenia ciała w wodzie) oraz ze względu na zastosowanie.

Klasyfikacja zabiegów ze względu na działanie czynnika termicznego:

  • hydroterapia neutralna
  • hydroterapia rozgrzewająca (cieplna)
  • hydroterapia schładzająca (oziębiająca, zimna).

Oprócz czynnika cieplnego, w wielu rodzajach zabiegów oddziałują inne czynniki fizyczne (ciśnienie i inne czynniki mechaniczne); mogą one mieć różne znaczenie – od dominującego do nieznaczącego. Większość zabiegów wykorzystuje oddziaływanie zarówno czynników mechanicznych, jak i termicznych.

Niektóre zabiegi, oprócz zastosowania wody, obejmują inne oddziaływanie (na przykład nacieranie ręcznikami). Stosowanie zabiegów wodnych bywa częścią postępowania kompleksowego (np. obejmującego odpowiednią dietę i zmianę trybu codziennej aktywności).

Niektóre zastosowania (zwłaszcza kąpiele, ale również specjalne zbiorniki stosowane do ułatwiania chodzenia osobom z dysfunkcjami neurologicznymi) polegają na wykorzystywaniu wody jako czynnika odciążającego (ułatwiającego), oporowego (stanowiącego utrudnienie) lub jako czynnika rozluźniającego poprzez działanie cieplne podczas różnego rodzaju ćwiczeń w wodzie; takie interwencje określa się terminami, takimi jak hydrorehabilitacja albo hydrokinezyterapia. W przypadku ruchowych ćwiczeń leczniczych wykonywanych w wodzie, to efekty stosowania ćwiczeń są zasadnicze, a działanie wody jest uzupełniające (i modyfikujące działanie ćwiczeń).

Dwie najbardziej popularne i składające się z wielu odmian grupy zabiegów, o przewadze działania odpowiednio czynników termicznych i mechanicznych, to kąpiele i natryski.

Ze względu na różnorodność zabiegów, trudno wymienić wszystkie przeciwwskazania albo wyłącznie przeciwwskazania do wszystkich rodzajów zabiegów; niektóre mogą być przeciwwskazaniami względnymi – uzależnionymi indywidualnie, a także od sposobu prowadzenia terapii. Najczęściej wymieniane ograniczenia, to niestosowanie hydroterapii:

  • u pacjentów cierpiących na poważne zaburzenia czynności układu krążenia lub układu oddechowego
  • u kobiet w I trymestrze ciąży
  • u osób ze znaczną niepełnosprawnością intelektualną i u osób z poważnymi zaburzeniami psychicznymi
  • na obszary skóry o zaburzonym czuciu zimna/ciepła
  • w miejscach krwawienia
  • w przypadku niewydolności zwieraczy, nietrzymania moczu.

W przypadku różnych rodzajów zabiegów wodoleczniczych mają także zastosowanie różne zasady bezpieczeństwa, środki ostrożności i zalecenia, w tym zasady:

  • ochrony przed porażeniem prądem
  • przeciwdziałania zakażeniom i rozprzestrzenianiu drobnoustrojów chorobotwórczych
  • zabezpieczania przed utonięciem
  • utrzymywania właściwej temperatury, wilgotności i wentylacji pomieszczeń
  • komunikowania się z pacjentami, wyjaśniania celów i przebiegu terapii oraz spodziewanych reakcji na zabiegi.

Wymienianie wskazań i przeciwwskazań do stosowania hydroterapii i omawianie skutków, w tym skutków ubocznych i niespodziewanych zdarzeń związanych z prowadzeniem zabiegów hydroterapii, jest zawsze uproszczone, a ich odnoszenie łącznie do wszystkich zabiegów może być źródłem pomyłek i błędnych decyzji.

Przykładowo, stwardnienie rozsiane jest wymieniane wśród wskazań do hydroterapii. Tymczasem zarówno stosowanie wysiłków fizycznych prowadzących do zmęczenia, jak i stosowanie zabiegów rozgrzewających jest przeciwwskazane i może być szkodliwe dla osób cierpiących na stwardnienie rozsiane. Istotne znaczenie ma też ogólny stan zdrowia i stopień nasilenia choroby oraz jej stadium. Dlatego wskazane są zabiegi z zastosowaniem wody zimnej (tak zwana kriohydroterapia), ale nie ćwiczenia oporowe w wodzie i nie zabiegi w wodzie (lub z użyciem wody) o temperaturze powyżej 31°C.

Dowody naukowe

Nie wszystkie rodzaje zabiegów hydroterapii były badane w sposób naukowy, a w przypadkach wielu badań nie można wyciągać wniosków o skuteczności lub braku skuteczności hydroterapii. Przegląd systematyczny (2004) dotyczący hydroterapii w reumatoidalnym zapaleniu stawów wskazuje, że dostępne wyniki badań wskazujących na skuteczność hydroterapii powinny być interpretowane z ostrożnością, ze względu na zastrzeżenia dotyczące jakości metodologicznej tych badań. Inny przegląd systematyczny (2009) wskazuje na skuteczność hydroterapii w osiąganiu krótkotrwałego efektu przeciwbólowego, poprawy jakości życia i zmniejszenia wrażliwości punktów bólowych u osób z fibromialgią. Analiza wielu przeglądów systematycznych (2010) dotyczących zastosowań kąpieli hydroterapeutycznych wykazała, że pozytywne, krótkotrwałe efekty uzyskiwano u pacjentów z zaburzeniami i trudnościami w chodzeniu.

Rozpowszechnienie

Hydroterapia pozostaje popularną, rozbudowaną i różnorodną metodą fizykoterapii. Popularność niektórych metod jest ograniczona geograficznie, historycznie i kulturowo, Oprócz tradycyjnych zastosowań rozwinęło się także wiele nowych, związanych jednak bardziej z relaksacją i dbałością o wypoczynek, a nie z terapią.

(kliknij, by powiększyć)

Rycina 1. Działanie biofizyczne, efekty fizjologiczne i zastosowanie terapeutyczne hydroterapii (według według Bélanger A-Y, 2003, zmodyfikowane i uproszczone)

24.03.2016

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.
  • Dlaczego pacjenci muszą czekać w kolejkach?
    Narodowy Fundusz Zdrowia wydaje rocznie na leczenie pacjentów ponad 60 mld zł. Ale ani te pieniądze, ani rozwiązania wprowadzane przez Ministerstwo Zdrowia – tzw. pakiet onkologiczny i pakiet kolejkowy – nie zmienią sytuacji. Dlaczego?