4,95 mln zgonów na świecie powiązanych jest z zakażeniami wywołanymi przez bakterie oporne na antybiotyki, a 1,27 mln zgonów spowodowanych jest przez patogeny bakteryjne oporne na wszystkie dostępne antybiotyki. Antybiotykooporność jest nazywana przez lekarzy i naukowców cichą pandemią XXI wieku.
Fot. pixabay.com
Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach i Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach
Organizacje odpowiedzialne za zdrowie publiczne ostrzegają, że zaledwie 80 lat po szerokim wprowadzeniu penicyliny, pierwszego antybiotyku, stoimy przed faktem braku skutecznych leków do leczenia niektórych infekcji bakteryjnych. W międzynarodowym badaniu na temat antybiotykoopornych zakażeń na świecie podano, że:
- 4,95 mln zgonów na świecie powiązanych jest z zakażeniami wywołanymi przez bakterie oporne na antybiotyki
- 1,27 mln zgonów spowodowanych jest przez patogeny bakteryjne oporne na wszystkie dostępne antybiotyki
- Najwięcej zgonów (1,5 mln) odnotowano w zakażeniach dolnych dróg oddechowych
- Wiodącymi patogenami były wielooporne Escherichia coli, a następnie Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Streptococcus pneumoniae, Acinetobacter baumanii i Pseudomonas aerugiinosa
Wychodząc naprzeciw tym wyzwaniom, Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) oraz Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowały i wdrożyły zalecenia zwiększające świadomość społeczeństwa i pracowników ochrony zdrowia, weterynarii, ochrony środowiska i administracji państwowej na temat oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, w tym na antybiotyki. Na wniosek ECDC Komisja Europejska ustanowiła w roku 2008 Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach (EAAD, ang. European Antibiotic Awareness Day), który corocznie jest obchodzony w krajach Unii Europejskiej dnia 18 listopada. Z kolei od roku 2018, w dniach 18-24 listopada obchodzony jest Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach (WAAW, ang. World Antibiotic Awareness WeekM), ustanowiony przez WHO w roku 2015.
WHO przewodzi wielu inicjatywom mającym na celu rozwiązanie problemu oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe. Jedną z nich jest Globalne partnerstwo w zakresie badań i rozwoju antybiotyków (GARDP, ang. Global Antibiotic Research and Development Partnership). GARDP zachęca do badań i rozwoju poprzez partnerstwa publiczno-prywatne. Celem partnerstwa jest opracowanie i dostarczenie maksymalnie czterech nowych terapii poprzez udoskonalenie istniejących antybiotyków i przyspieszenie wprowadzania na rynek nowych antybiotyków. W celu poprawy koordynacji między organizacjami międzynarodowymi Sekretarz Generalny WHO powołał Międzyagencyjną Grupę Koordynacyjną ds. Oporności Na Środki Przeciwdrobnoustrojowe (IACG, ang. Interagency Coordination Group on Antimicrobial Resistance).
WHO uznała oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe za jedno z 10 najpoważniejszych globalnych zagrożeń zdrowia publicznego oraz przedstawiła założenia globalnego planu działania na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe poprzez zwiększanie świadomości i wiedzy oraz zachęcanie do rozważnego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych. Dlatego w maju 2015 roku na Światowym Zgromadzeniu Zdrowia zatwierdzono „Globalny plan działania dotyczący oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe” (ang. Global action plan on antimicrobial resistance), mający na celu zapewnienie zapobiegania chorobom zakaźnym i zakażeniom oraz ich leczenia za pomocą bezpiecznych i skutecznych leków.
Pięć celów strategicznych Globalnego Planu zaleca:
- zwiększanie świadomości i zrozumienia oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe
- wzmocnienie nadzoru i badań
- zmniejszenie częstości infekcji
- optymalizację stosowania leków przeciwdrobnoustrojowych
- zapewnienie zrównoważonych inwestycji w zwalczanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
W roku 2024 na podstawie opinii zebranych po przeprowadzeniu ogólnoświatowej ankiety internetowej wybrano nowy temat dla Światowego Tygodnia Wiedzy o Antybiotykach, który aktualnie brzmi: „EDUKUJ. WSPIERAJ. DZIAŁAJ TERAZ”.
Konsumpcja antybiotyków w Polsce i Europie w 2023 roku – dane sieci ESAC-Net
Konsumpcja antybiotyków w Europie jest monitorowana przez Europejską Sieć Monitorowania Konsumpcji Antybiotyków ESAC-Net (ang. European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network), koordynowaną przez ECDC. W Polsce dane dotyczące konsumpcji antybiotyków przeliczane są w Narodowym Instytucie Leków. W opracowaniu danych stosowany jest wskaźnik dawek dobowych definiowanych DDD (ang. defined daily dose) na 1000 mieszkańców na dzień (DID) wg metodologii ATC/DDD opracowanej przez Ośrodek Statystyki Medycznej Światowej Organizacji Zdrowia. DDD jest rekomendowaną miarą umożliwiającą porównanie zużycia antybiotyków między różnymi krajami lub ośrodkami, a także obserwację trendów konsumpcji.
W 2023 r. w krajach Unii Europejskiej (UE) i Europejskiego Obszaru Gospodarczego: Islandii i Norwegii (EOG) przeciętne całkowite zużycie (łącznie w lecznictwie otwartym i zamkniętym) środków przeciwbakteryjnych do stosowania ogólnoustrojowego (grupa ATC J01) wyniosło 22 DDD na 1000 mieszkańców na dzień, przy czym w poszczególnych krajach wyniosło pomiędzy 9,6 a 28,5 DDD na 1000 mieszkańców na dzień. Przeciętna konsumpcja antybiotyków w krajach UE/EOG była w 2023 r. o 1% wyższa niż w roku 2019 oraz o 4,1 DDD na 1000 mieszkańców na dzień wyższa niż wskaźnik konsumpcji do osiągnięcia do 2030 r., deklarowany w opublikowany w 2023 r. dokumencie „Council Recommendation on stepping up EU actions to combat antimicrobial resistance in a One Health approach”. W tym samym dokumencie zadeklarowano osiągnięcie wskaźnika zużycia antybiotyków z grupy „Access” wg terminologii WHO w ilości odpowiadającej minimum 65% wszystkich stosowanych antybiotyków. W 2023 r. odsetek antybiotyków tej grupy używanych w Europie wyniósł 61,5%. W Polsce całkowita konsumpcja (łącznie w lecznictwie otwartym i zamkniętym) środków przeciwbakteryjnych do stosowania ogólnoustrojowego (grupa ATC J01) wyniosła 23,2 DDD na 1000 mieszkańców na dzień, a odsetek leków przeciwdrobnoustrojowych z grupy „Access” wyniósł 60,4%.
W Polsce w 2023 roku przeciętna konsumpcja środków przeciwbakteryjnych w lecznictwie otwartym wyniosła 21,8 DDD na 1000 mieszkańców na dzień i była wyższa niż średnia dla krajów UE/EOG wynosząca 18,3 DDD na 1000 mieszkańców na dzień, a w lecznictwie zamkniętym wyniosła 1,4 DDD na 1000 mieszkańców na dzień i była niższa niż średnia dla krajów UE/EOG, która wyniosła 1,6 DDD na 1000 mieszkańców na dzień. Ponieważ dane z lecznictwa zamkniętego w raporcie ESAC-Net przeliczane są podobnie jak w lecznictwie otwartym na mieszkańców (a nie na pacjentów, ani osobodni hospitalizacji), dlatego interpretacja musi uwzględniać różną specyfikę lecznictwa zamkniętego w różnych krajach i porównania międzynarodowe w tym obszarze muszą być ostrożniejsze.
Najnowszy raport z danymi dotyczącymi spożycia środków przeciwdrobnoustrojowych za rok 2023 i lata wcześniejsze można znaleźć w ogólnodostępnej interaktywnej bazie danych ESAC-Net na stronie internetowej ECDC.
Oporność na antybiotyki w Polsce i Europie w 2023 roku – dane sieci EARS-Net
Monitorowanie oporności na antybiotyki w sieci EARS-Net obejmuje szczepy bakterii izolowane z posiewów krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego pobranych od pacjentów hospitalizowanych, należące do gatunków: Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter baumannii, Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis, Enterococcus faecium oraz Streptococcus pneumoniae. Program koordynowany przez ECDC zbiera dane z laboratoriów mikrobiologicznych z krajów UE i EOG. Oporność na antybiotyki jest w Europie również monitorowana przez sieć Central Asian and European Surveillance of Antimicrobial Resistance Network (CESAR), koordynowaną przez WHO. Dane z Europy są publikowane na stronach internetowych obu organizacji i w powszechnie dostępnych raportach.
Zbiórkę danych z Polski prowadzi Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Lekowrażliwości Drobnoustrojów (KORLD) zlokalizowany w Narodowym Instytucie Leków w Warszawie. W 2023 roku dane w Polsce zebrano z 52 laboratoriów, wykonujących diagnostykę mikrobiologiczną dla 62 szpitali z terenu całej Polski. Polskie dane są publikowane w postaci raportu na stronie internetowej KORLD oraz w postaci raportu na stronie internetowej ECDC i w Surveillance Atlas of Infectious Diseases.
W 2023 r. w dokumencie „Council Recommendation on stepping up EU actions to combat antimicrobial resistance in a One Health approach” opublikowano cele obniżenia w Europie współczynnika zapadalności na 100 000 populacji w stosunku do danych z 2019 r. na zakażenia wywołane przez bakterie oporne na antybiotyki. Wyznaczono następujące cele do osiągnięcia do 2030 r.: dla S. aureus opornych na metycylinę (MRSA) o 15%, dla E. coli opornych na III generacje cefalosporyn – o 10%, a dla K. pneumoniae opornych na karabpenemy – o 5%.
Dane z 2023 r. wskazują na osiągnięcie wyznaczonego celu obniżenia współczynnika zapadalności w przypadku szczepów MRSA, ponieważ w 2023 r. stwierdzono spadek tego współczynnika o 17,6% (z 5,63 na 100 000 populacji do 4,64 na 100 000 populacji). Problematyczne natomiast wydaje się osiągnięcie celów wyznaczonych dla pałeczek Gram-ujemnych. W przypadku E. coli opornych na cefalosporyny III generacji współczynnik zapadalności po spadku notowanym w latach 2020-2021 zbliża się do wartości osiągniętej w roku 2019 (2019 – 10,74 na 100 000 populacji, 2023 – 10,35 na 100 000 populacji, obniżka o 3,6%). Najgorzej wygląda sytuacja w przypadku oporności Klebsiella pneumoniae na karbapenemy, ponieważ od 2019 roku zanotowano wzrost współczynnika zapadalności na 100 000 populacji o 57,5% , z wartości 2,52 w roku 2019 do wartości 3,97 w roku 2023.
W 2023 roku w Polsce podobnie jak w Europie i w latach poprzednich zaobserwowano znamienny statystycznie wzrost współczynnika zapadalności i odsetka oporności na karbapenemy u K. pneumoniae. Oporność na karabapenemy u tego gatunku w Polsce wynika głównie z rozprzestrzeniania się szczepów wytwarzającyh karbapenemazy typu NDM, oraz w mniejszym stopniu inne karbapenemazy (gł. KPC i OXA-48). Częstość izolacji z zakażeń krwi szczepów K. pneumoniae opornych na karbapenemy wyniosła w Polsce w 2019 r. 1,4 zakażeń na 100 000 populacji i 3,39 zakażeń na 100 000 populacji w 2023 r., co oznacza wzrost o 167,4%. U tego gatunku w latach 2019-2023 zaobserwowano również znamienny statystycznie wzrost współczynnika zapadalności w przypadku oporności na cefalosporyny III generacji o 24,5% i fluorochinolony o 17,5%.
W Polsce w latach 2019-2023 u E. coli zaobserwowano wzrost zapadalności na zakażenia wywoływane przez szczepy oporne na cefalosporyny III generacji z 7,44 do 7,77 na 100 000 populacji, czyli o 4,4% oraz znamienny statystycznie wzrost współczynnika zapadalności na zakażenia wywoływane przez szczepy oporne na karbapenemy z wartości 0,0 do 0,08 na 100 000 populacji.
Oporność na antybiotyki wśród ziarenkowców Gram-dodatnich stanowi w Polsce mniejszy problem niż w przypadku pałeczek Gram-ujemnych. W 2023 r. współczynnik zapadalności na zakażenia wywołane przez szczepy S. aureus MRSA wyniósł 3,52 na 100 000 populacji i był o 17,4% niższy niż w roku 2019, gdy wynosił 3,95 na 100 000 populacji. Niepokój budzi zwiększenie zakażeń E. faecium VRE, dla którego w latach 2019-2023 zanotowano znamienny statystycznie wzrost o 32,7% współczynnika zapadalności z 2,94 do 3,90 na 100 000 populacji. Streptococcus pneumoniae jest ciągle wiodącym wieloopornym patogenem dróg oddechowych.
