Dr hab. n. med. i n. o zdr. Barbara Piekarska z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz dr hab. n. med. Paweł Koczkodaj, prof. Instytutu z Narodowego Instytutu Onkologii komentują związek między ruchem drogowym, jakością powietrza a ryzykiem nowotworów u dorosłych i dzieci.
Fot. Adobe Stock
Katarzyna Pelc: Czy istnieją dane potwierdzające wzrost ryzyka nowotworów u osób mieszkających w pobliżu ruchliwych dróg?
Prof. Paweł Koczkodaj: Tak, takie dane istnieją i są dziś uznawane za wiarygodne. W ostatnich latach opublikowano wiele badań kohortowych i metaanaliz pokazujących, że długotrwałe narażenie na zanieczyszczenia powietrza pochodzące z ruchu drogowego wiąże się ze wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe. Kluczowe w tym zakresie jest stanowisko Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (ang. International Agency for Research on Cancer – IARC), która w 2013 roku zaklasyfikowała zanieczyszczenie powietrza jako całość oraz pył zawieszony (szczególnie PM2.5) do grupy 1 czynników rakotwórczych dla ludzi. Oznacza to, że istnieją wystarczające dowody naukowe potwierdzające ich związek z zachorowaniami na nowotwory.
Badania populacyjne z Europy, Ameryki Północnej i Azji dowodzą, że osoby mieszkające bliżej ruchliwych dróg są bardziej narażone na przewlekłą ekspozycję na NO₂, cząstki stałe oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne obecne w spalinach. Ekspozycja ta przekłada się na większe ryzyko nowotworów, przede wszystkim raka płuca, także u osób nigdy niepalących. IARC wskazuje również na pozytywną korelację w przypadku raka pęcherza moczowego. Zależność ta ma charakter dawka-odpowiedź, tzn. im większe długoterminowe stężenia zanieczyszczeń, tym większe ryzyko (choć są to przede wszystkim dane obserwacyjne).
Jakie nowotwory lite najczęściej występują u osób mieszkających w pobliżu dużych dróg lub narażonych na spaliny samochodowe?
Najlepiej udokumentowanym nowotworem złośliwym związanym z ekspozycją na zanieczyszczenia powietrza jest rak płuca. Zarówno badania kohortowe, jak i metaanalizy wskazują, że przewlekłe narażenie na PM2.5 oraz zanieczyszczenia komunikacyjne zwiększa ryzyko zachorowania, niezależnie od palenia tytoniu. Opisywane mechanizmy biologiczne obejmują m.in.: przewlekły stan zapalny i procesy prowadzące do uszkodzeń materiału genetycznego (DNA).
Poza rakiem płuca istnieją dane sugerujące możliwe powiązania z innymi nowotworami litymi, choć dowody są słabsze i mniej jednoznaczne. Dotyczy to przede wszystkim raka pęcherza moczowego, co jest biologicznie wiarygodne, ponieważ część kancerogenów wdychanych z powietrzem jest wydalana z moczem. W piśmiennictwie medycznym pojawiają się również obserwacje dotyczące raka piersi czy nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, jednak w tych przypadkach nie ma jeszcze wystarczających dowodów, aby mówić o związku przyczynowym, a raczej o możliwym skojarzeniu wymagającym dalszych badań.
Co wiemy na temat chorób nowotworowych u dzieci mieszkających w pobliżu ruchliwych dróg?
W przypadku dzieci, dysponujemy mniejszą liczbą silnych dowodów naukowych niż w przypadku dorosłych, ale dostępne dane sugerują pewne zależności. Najczęściej analizuje się białaczki wieku dziecięcego, w tym ostrą białaczkę limfoblastyczną. Część badań kliniczno-kontrolnych i metaanaliz sugeruje, że mieszkanie w pobliżu dróg o dużym natężeniu ruchu może się wiązać z nieco wyższym ryzykiem zachorowania, szczególnie wtedy, gdy narażenie dotyczy okresu ciąży i pierwszych lat życia.
Jednym z podejrzewanych czynników jest benzen, obecny w zanieczyszczeniach komunikacyjnych i znany z działania zwiększającego ryzyko białaczek. Trzeba jednak pamiętać, że przy ruchliwych drogach dzieci są narażone na całą mieszaninę różnych zanieczyszczeń, a nie jeden związek. Wyniki badań nie są też całkiem spójne, m.in. dlatego, że trudno dokładnie odtworzyć rzeczywistą ekspozycję, a same nowotwory dziecięce są rzadkie, więc liczby przypadków w badaniach bywają niewielkie.
Jeśli chodzi o guzy lite u dzieci, na przykład nowotwory mózgu, dostępne dane są jeszcze mniej jednoznaczne i na dziś nie pozwalają formułować mocnych wniosków, a raczej wskazują obszar, który wymaga dalszych badań naukowych.
Jakie mechanizmy biologiczne odpowiadają za zwiększone ryzyko zachorowania na raka płuca, piersi, pęcherza moczowego czy stercza w wyniku ekspozycji na pyły zawieszone (PM2.5, PM10) i tlenki azotu (NOx)?
Prof. Barbara Piekarska: Ekspozycja na pyły zawieszone (PM2.5, PM10) i tlenki azotu (NOx) zwiększa ryzyko nowotworów poprzez przewlekły stan zapalny, stres oksydacyjny oraz uszkodzenia DNA. Cząsteczki te, zwłaszcza PM2.5 przenikają do płuc i krwiobiegu, aktywując mechanizmy promujące wzrost guzów, takie jak aktywacja peroksydazy oraz kancerogenne działanie metali ciężkich i WWA.
Główne mechanizmy biologiczne:
- Przewlekły stan zapalny i stres oksydacyjny: Pyły PM2.5/PM10 docierają do płuc i oskrzeli, wywołując przewlekłe zapalenie tkanki płucnej, co sprzyja transformacji nowotworowej komórek. Tlenki azotu (NOx) nasilają te procesy, prowadząc do uszkodzeń struktur komórkowych. Przewlekły stan zapalny, choć stanowi element naturalnej obrony organizmu, w dłuższej perspektywie może się przekształcić w cichy mechanizm napędzający proces nowotworzenia. Gdy bodziec zapalny utrzymuje się miesiącami lub latami, komórki odpornościowe nieustannie produkują cytokiny prozapalne oraz reaktywne formy tlenu, które mogą uszkadzać DNA i zaburzać prawidłowy cykl komórkowy. Stres oksydacyjny, wynikający z nierównowagi między reaktywnymi formami tlenu (RFT) a mechanizmami obronnymi organizmu, jest istotnym czynnikiem inicjującym i promującym rozwój nowotworów litych. Wolne rodniki uszkadzają DNA, co prowadzi do mutacji (np. w onkogenach), przewlekłych stanów zapalnych oraz progresji nowotworów, takich jak rak piersi, płuc, gruczołu krokowego czy okrężnicy.
- Zmiany strukturalne i peroksydaza: Zanieczyszczenia zwiększają aktywność enzymu – peroksydazy. Enzym ten przyczepia się do pyłów, zmienia strukturę tkanki płucnej i utrudnia komórkom odpornościowym skuteczną walkę z rozwijającymi się komórkami nowotworowymi.
- Uszkodzenia DNA i kancerogenne składniki: Pyły (szczególnie PM10) przenoszą rakotwórcze związki, takie jak WWA (wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne), metale ciężkie, benzopireny i furany, które bezpośrednio uszkadzają materiał genetyczny komórek (DNA), co prowadzi do mutacji.
- Mechanizmy ogólnoustrojowe: Drobne pyły (PM2.5) mogą przenikać do układu krążenia, powodując ogólnoustrojowy stres zapalny, co zwiększa ryzyko nowotworów poza układem oddechowym, m.in. raka piersi i gruczołu krokowego.
Jakie są zalecane przez towarzystwa naukowe (np. American CancerSociety) strategie ograniczania ryzyka nowotworów związanych z ekspozycją na spaliny i zanieczyszczenia powietrza?
Prof. Paweł Koczkodaj: W tym kontekście warto przywołać 5. edycję Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem (ang. European Code Against Cancer), ponieważ jest to najnowsze, opublikowane w październiku 2025 roku, stanowisko międzynarodowego zespołu ekspertów zdrowia publicznego, odnoszące się do sytuacji państw europejskich. Ma to szczególne znaczenie w przypadku zanieczyszczenia powietrza, które właśnie w tej edycji po raz pierwszy zostało wprost wskazane jako czynnik rakotwórczy i włączone do oficjalnych zaleceń prewencyjnych.
Kodeks jasno pokazuje, że ograniczanie ryzyka nowotworów związanych z ekspozycją na zanieczyszczenia powietrza nie sprowadza się wyłącznie do indywidualnych wyborów, choć te również mają znaczenie. Wśród zaleceń skierowanych do obywateli wymienia się przede wszystkim zmniejszanie codziennej ekspozycji na spaliny poprzez korzystanie z transportu publicznego oraz wybieranie chodzenia lub jazdy na rowerze zamiast samochodu, a także unikanie tras o dużym natężeniu ruchu podczas aktywności na świeżym powietrzu. Istotnym elementem jest również dbałość o jakość powietrza w domu.
Jednocześnie autorzy Kodeksu podkreślają, że realny wpływ na poziom narażenia populacji można osiągnąć przede wszystkim poprzez działania systemowe. Wskazują na konieczność pełnego dostosowania unijnych norm jakości powietrza do wytycznych WHO oraz na potrzebę dalszego ograniczania emisji przemysłowych. Zwracają też uwagę na znaczenie spójności polityk – działania na rzecz poprawy jakości powietrza powinny być ściśle powiązane z polityką klimatyczną, energetyczną i środowiskową, tak aby wykorzystać ich wspólny potencjał zdrowotny.
W Kodeksie wyraźnie zaakcentowano również rolę planowania przestrzennego. Decyzje dotyczące lokalizacji infrastruktury transportowej, szkół czy placówek opiekuńczych mają długofalowe konsekwencje zdrowotne. Z tego względu rekomenduje się, aby nowe obiekty przeznaczone dla dzieci i innych grup wrażliwych nie były sytuowane w bezpośrednim sąsiedztwie ruchliwych dróg, a tam, gdzie takie lokalizacje już istnieją, podejmowano działania ograniczające napływ zanieczyszczeń do wnętrz budynków.
Całość zaleceń wpisuje się w szersze podejście do prewencji nowotworów, w którym odpowiedzialność jest współdzielona pomiędzy jednostkę a instytucje publiczne. Zanieczyszczenie powietrza nie jest bowiem czynnikiem ryzyka, który można skutecznie kontrolować wyłącznie na poziomie indywidualnym. Wymaga ono konsekwentnych decyzji regulacyjnych i długoterminowej polityki zdrowotnej.
Czy stosowanie filtrów powietrza w domu, planowanie urbanistyczne (np. zwiększanie odległości zabudowy od dróg) lub wdrażanie stref niskiej emisji rzeczywiście zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory lite?
Prof. Barbara Piekarska: Wpływ zanieczyszczenia powietrza na powstawanie nowotworów litych (m.in. płuc, pęcherza, piersi czy gruczołu krokowego) jest naukowo udokumentowany, a każde działanie ochronne i urbanistyczne realnie zmniejsza to ryzyko poprzez ograniczanie ekspozycji na kancerogeny.
Dobrej jakości oczyszczacze powietrza z odpowiednimi systemami filtracji są zaprojektowane do usuwania szerokiego spektrum zanieczyszczeń, w tym tych związanych z ryzykiem nowotworowym:
- pyły zawieszone (PM2.5 i PM10): Filtry HEPA (High Efficiency Particulate Air) są bardzo skuteczne w wychwytywaniu tych mikroskopijnych cząstek (usuwają do 99,97% cząstek o wielkości 0,3 mikrona, w tym PM2.5)
- lotne związki organiczne (LZO), takie jak benzen i formaldehyd: zanieczyszczenia te, które mogą pochodzić z mebli, farb, środków czystości, czy dymu tytoniowego, są adsorbowane przez filtry węglowe
- wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA):te składniki smogu również są wychwytywane przez systemy filtracji (HEPA i węglowy).
Planowanie przestrzenne odgrywa kluczową rolę w prewencji nowotworów poprzez kształtowanie środowiska życia. Właściwa urbanistyka zmniejsza ekspozycję na czynniki rakotwórcze i promuje zdrowy styl życia. Kluczowe jest ograniczenie zanieczyszczeń powietrza, dostęp do terenów zielonych (ruch fizyczny) oraz unikanie lokalizacji mieszkań w strefach przemysłowych.
Główne obszary wpływu planowania przestrzennego na ryzyko nowotworów:
- Jakość środowiska i zanieczyszczenia: planowanie przestrzenne określa lokalizację zakładów przemysłowych, autostrad i spalarni, które emitują kancerogenne pyły (np. krzemionka, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne) i gazy, wpływając na ryzyko nowotworów.
- Bezpieczeństwo materiałowe: Zarządzanie infrastrukturą obejmuje usuwanie azbestu z budynków, który jest bezpośrednią przyczyną międzybłoniaka opłucnej.
- Promocja zdrowego stylu życia: Projektowanie miast z uwzględnieniem ścieżek rowerowych, parków i terenów rekreacyjnych sprzyja aktywności fizycznej, co obniża ryzyko otyłości i powiązanych z nią nowotworów.
- Zmniejszenie ryzyka naturalnego: Planowanie uwzględniające badania geologiczne pomaga unikać budownictwa w miejscach o wysokiej koncentracji radonu, który zwiększa ryzyko raka płuc.
Strefy niskiej emisji (LEZ) to wydzielone obszary miejskie, w których ogranicza się wjazd najbardziej zanieczyszczających środowisko pojazdów, aby poprawić jakość powietrza i obniżyć poziom hałasu. W Europie strefy te obejmują zazwyczaj centra miast, wymagając spełnienia norm emisji spalin, a za ich nieprzestrzeganie grożą wysokie mandaty. Wdrażanie stref niskiej emisji bezpośrednio zmniejsza stężenie rakotwórczych substancji (PM2.5, PM10) w powietrzu, co może znacząco zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka płuc, nawet u osób niepalących. Zanieczyszczone powietrze odpowiada za ponad 14% zgonów z powodu raka płuca. Ograniczenie transportu i niskiej emisji (kotły) to kluczowe działania profilaktyczne.
Czy budowanie dużych dróg blisko siebie może się wiązać z większą częstością nowotworów, szczególnie dla osób mieszkających pomiędzy takimi drogami?
Tak, badania naukowe potwierdzają związek między bliskością dużych, ruchliwych dróg a zwiększoną częstością występowania niektórych nowotworów. Głównym czynnikiem ryzyka jest długotrwałe narażenie na zanieczyszczenia powietrza generowane przez transport drogowy.
Kluczowe zagrożenia i badania:
- Nowotwory u dzieci: Badania przeprowadzone w Denver wykazały, że dzieci mieszkające w promieniu ok. 230 metrów od dróg o dużym natężeniu ruchu (powyżej 20 tys. pojazdów na dobę) mogą być nawet sześciokrotnie bardziej narażone na wystąpienie nowotworów, w tym szczególnie białaczki.
- Rak płuc i górnych dróg oddechowych: Ekspozycja na pyły zawieszone (PM2,5) oraz gazy spalinowe (tlenki azotu, benzen) znacząco podnosi ryzyko raka płuc, krtani oraz nowotworów głowy i szyi.
- Substancje rakotwórcze w spalinach: Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów, gazy spalinowe z silników Diesla oraz benzen są klasyfikowane jako substancje o udowodnionym działaniu rakotwórczym dla ludzi.
Osoby mieszkające w klinie lub pasie między dwiema dużymi arteriami są narażone na kumulację zanieczyszczeń z obu stron, co może utrudniać skuteczne wietrzenie i sprzyjać zastojom smogu komunikacyjnego.
Jak brak przewietrzania wpływa na ryzyko raka?
- Kumulacja rakotwórczych pyłów: Gdy korytarze napowietrzające są blokowane przez gęstą zabudowę, w „kanionach” ulicznych zatrzymują się szkodliwe substancje, takie jak pyły zawieszone (PM2.5, PM10) oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA, np. benzo(a)piren).
- Wzrost stężenia rakotwórczych substancji: Brak „przewietrzania” w mieście sprawia, że stężenie toksyn w danym miejscu drastycznie rośnie. Długotrwała ekspozycja na te substancje uszkadza DNA komórek, co bezpośrednio inicjuje procesy nowotworowe, zwłaszcza raka płuc.
- Efekt „Miejskiej Wyspy Ciepła”: Słaba wentylacja sprzyja powstawaniu wysp ciepła, co w połączeniu z zanieczyszczeniami może nasilać powstawanie smogu fotochemicznego, który znacząco zwiększa ryzyko nowotworów, zwłaszcza płuc, a także krtani, gardła, przełyku i zatok. Przewlekła ekspozycja wywołuje stres oksydacyjny i uszkodzenia DNA, co odpowiada nawet za 8% nowotworów płuc.
Rozmawiała Katarzyna Pelc
