×
COVID-19: wiarygodne źródło wiedzy

Nowotwory złośliwe trzustki

dr n. med. Wojciech Wysocki
Centrum Onkologii - Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Oddział w Krakowie
Aktualizacja: lek. Paweł Szymański

Co to jest nowotwór trzustki?

Nowotwór trzustki rozwija się w wyniku niekontrolowanego przez organizm wzrostu komórek w obrębie tego narządu. Mimo że nie jest to jeden z najczęściej występujących u człowieka nowotworów złośliwych (stanowi tylko 3% wszystkich nowotworów złośliwych), jest jedną z najczęściej doprowadzających do zgonu chorób nowotworowych. Złe rokowanie u chorych na nowotwory złośliwe trzustki wynika z tego, że choroba rozwija się podstępnie, nie dając przez długi czas żadnych objawów, a jej leczenie jest bardzo trudne i rzadko kończy się pełnym sukcesem.

Jakie są rodzaje nowotworów złośliwych trzustki?

Ogólnie można wyróżnić dwie główne grupy nowotworów złośliwych trzustki. Niemal 95% nowotworów złośliwych rozwijających się w tym narządzie to raki gruczołowe (inaczej gruczolakoraki) wywodzące się z części zewnątrzwydzielniczej (tzn. odpowiedzialnej za produkcję soku trzustkowego uwalnianego do światła jelita cienkiego [konkretnie do dwunastnicy]) i służącego do trawienia pokarmu (głownie tłuszczy). Dużo rzadszymi nowotworami trzustki są guzy powstające w jej części wewnątrzwydzielniczej (tzw. dokrewnej); guzy należące do tej drugiej grupy rozwijają się z komórek produkujących hormony, przede wszystkim insulinę i glukagon – główne elementy mechanizmów regulujących stężenie glukozy we krwi. Należy zaznaczyć, że rokowanie w nowotworach części wewnątrzwydzielniczej jest dużo lepsze.

Jakie czynniki sprzyjają zachorowaniu?

Z uwagi na coraz większą liczbę przypadków zachorowania na raka trzustki lista czynników ryzyka zachorowania zmienia się bardzo dynamicznie. Do głównych czynników ryzyka należą: palenie tytoniu (odpowiada ono za ok. 25% zachorowań). Dopiero po 20 latach od zaprzestania palenia ryzyko zachorowania jest równe z osobami, które nigdy nie paliły. Kolejnym ważnym elementem jest otyłość i często wiążące się z tym duże spożycie tłuszczów nasyconych (tj. pochodzenia zwierzęcego – np. masło, smalec), czerwonego mięsa. Innymi czynnikami są nadużywanie alkoholu (bardzo często prowadzące do ostrego zapalenia trzustki) i cukrzyca.

Warto wspomnieć o innych czynnikach ryzyka, którymi są przewlekłe zapalenie trzustki, czynniki genetyczne (m.in. mutacja genu BRCA1 [tego samego, który bardzo znacznie zwiększa ryzyko zachorowania na raka piersi i jajnika], mutacja genu APC, związanego z rodzinną polipowatością jelita grubego, oraz mutacje genów współodpowiedzialnych za występowanie zespołu dziedzicznego raka jelita grubego niezwiązanego z polipowatością [zespół HNPCC]). Dotychczas nie udowodniono związku pomiędzy usunięciem pęcherzyka żółciowego (cholecystostomia) a zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka trzustki.

Należy podkreślić, że palenie papierosów jest nie tylko głównym czynnikiem zachorowania, ale negatywnie wpływa też na proces leczenia samego nowotworu.

Jakie są objawy nowotworów trzustki?

Jak już wspomniano, nowotwory złośliwe trzustki na początkowym etapie swojego wzrostu przez bardzo długi czas nie dają żadnych objawów. Na początku choroby niektórzy (ale nie wszyscy, co utrudnia i opóźnia rozpoznanie) chorzy uskarżają się na ogólne osłabienie, dyskomfort w górnej części brzucha, utratę apetytu, uczucie sytości przed zjedzeniem posiłku i wzdęcie brzucha. Dodatkowo może nastąpić zmiana zapachu stolca i trudności ze spłukiwaniem toalety (ze względu na jego tłuszczowy charakter).

Do późnych objawów zaawansowanego raka trzustki należą:

  • żółtaczkaświąd skóry,
  • bóle brzucha lub pleców (charakterystyczne może być promieniowanie bólu od okolicy pępka obustronnie ku tyłowi do kręgosłupa – cześć chorych określa to uczucie jako uczucie „zaciskania” w okolicy piersiowego i lędźwiowego odcinka kręgosłupa).
  • postępujące (często bardzo szybko) zmniejszanie się masy ciała,
  • czasem inne objawy, takie jak cukrzyca (uważa się ją zarówno za jedną z możliwych przyczyn rozwoju raka trzustki, jak i za objaw tego nowotworu), zakrzepica żylna, wędrujące zakrzepowe zapalenie żył itp.

W przypadku dużo rzadziej obserwowanych nowotworów powstających w części wewnątrzwydzielniczej trzustki poza wymienionymi objawami można stwierdzić również dolegliwości wywołane nadmierną produkcją niektórych hormonów. Do takich objawów należą m.in.:

  • duże wahania stężenia glukozy we krwi,
  • ciężka choroba wrzodowa żołądka,
  • ciężka biegunka.

Jak już wspomniano, rak trzustki często rozwija się skrycie, nie ujawniając się przez długi czas, dlatego wymienione powyżej główne objawy często w ogóle nie występują, a dolegliwości pojawiają się dopiero w bardzo zaawansowanym stadium choroby.

W jaki sposób rozpoznaje się nowotwór trzustki?

W diagnostyce chorych, u których podejrzewa się raka trzustki, typowo wykorzystuje się kilka badań.

  • USG jamy brzusznej – to podstawowe i bezpieczne dla pacjenta badanie wykorzystywane we wstępnej ocenie trzustki. Należy pamiętać, że ilość informacji, które możemy uzyskać z badania USG zależy głownie od doświadczenia osoby, która je wykonuje.
    Badanie to powinno być wykonane niezwłocznie w momencie, w którym pojawią się objawy nasuwające podejrzenie raka trzustki (tj. ogólne osłabienie, dyskomfort w górnej części brzucha, utratę apetytu, uczucie sytości przed zjedzeniem posiłku i wzdęcie brzucha.)
  • Tomografia komputerowa jamy brzusznej z zastosowaniem dożylnego kontrastu – badanie dokładniejsze niż USG, pozwala na określenie wielkości, dokładnego położenia, a także charakteru zmian w trzustce (tj. litej lub torbielowatej budowy) oraz stopnia zaawansowania choroby (np. obecności przerzutów w wątrobie lub w otaczających trzustkę węzłach chłonnych).
  • Endosonografia trzustki – polega na wykorzystaniu tradycyjnej metody ultrasonograficznej, ale głowicę urządzenia wprowadza się w pobliże trzustki za pomocą endoskopu (poprzez przełyk, żołądek i dwunastnicę); pozwala to na dokładniejszą niż w badaniu USG wykonywanym przez skórę ocenę zmian w obrębie trzustki.
  • Rak trzustki
    Ryc. 1. Obraz cytologiczny raka trzustki w materiale z biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej (źródło: atlasy mp.pl)
  • Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW) – przez usta chorego wprowadza się do dwunastnicy (tj. do pierwszego segmentu jelita cienkiego, znajdującego się bezpośrednio za żołądkiem) giętki endoskop, a następnie pod jego kontrolą podaje się do dróg żółciowych i przewodu trzustkowego (poprzez ich ujście w dwunastnicy) środek kontrastowy i wykonuje serię zdjęć rentgenowskich; na uzyskanym obrazie można stwierdzić, na jakim poziomie znajdują się przeszkody w przewodzie trzustkowym.
  • Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) – umożliwia bardzo dokładne zobrazowanie narządów miąższowych jamy brzusznej (w tym trzustki).
  • Cholangiopankreatografia rezonansu magnetycznego (MRCP) – podobnie jak ECPW, umożliwia nieinwazyjną, dokładną ocenę przewodu trzustkowego oraz dróg żółciowych; jest to badanie łączące niejako dwie techniki: ECPW i obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego.
  • Pozytonowa emisyjna tomografia komputerowa (PET-TK) – badanie to, w zależności od potrzeb, może pomóc w poszukiwaniu przerzutów odległych i zajętych węzłów chłonnych przed decyzją dotycząca radykalności leczenia i późniejszej kontroli choroby.

Uwaga:

Ogromna użyteczność badania PET-TK w diagnostyce i planowaniu leczenia onkologicznego jest niepodważalna, należy jednak pamiętać, że samo badanie, wykonane bez odpowiednich wskazań i prawidłowej interpretacji wyniku ma znacznie ograniczoną wartość.

W jaki sposób leczy się nowotwór trzustki?

Nowotwory złośliwe trzustki bardzo trudno poddają się dostępnym metodom leczenia. Dobranie odpowiedniego leczenia jest trudne i może ulegać zmianie w zależności od wyników zabiegu operacyjnego. Szanse na wyleczenie zwiększają się u osób, u których chorobę rozpoznano bardzo wcześnie. Niestety, jak już kilkakrotnie wspomniano, zdarza się to rzadko. Jedynym sposobem leczenia dającym szanse na pełne wyleczenie jest doszczętne wycięcie nowotworu. Dlatego też centralne miejsce w leczeniu nowotworów trzustki zajmuje chirurgia.

Ponieważ wyniki leczenia chirurgicznego nowotworów złośliwych trzustki są niezadowalające, podejmuje się próby zwiększenia skuteczności leczenia poprzez uzupełniające stosowanie radio- i chemioterapii (w różnych sekwencjach). Możliwe jest również zastosowanie przedoperacyjnej chemioterapii celem zmniejszenia wielkości guza co może ułatwić lub w niektórych przypadkach umożliwić jego usunięcie.

Radioterapię można stosować zarówno w trakcie operacji (tzw. radioterapia śródoperacyjna – napromienianie przeprowadza się wówczas, gdy brzuch chorego jest otwarty), jak i po jej zakończeniu (radioterapia pooperacyjna czyli adjuwantowa).

Chemioterapię (z użyciem różnych leków) stosuje się zazwyczaj po operacji i napromienianiu.

Schematy leczenia stosowane w raku trzustki należą do jednych z najbardziej obciążających, dlatego (jak w każdej kwalifikacji do leczenia systemowego) uwzględnia się stan sprawności chorego. Dodatkowo skuteczność tej metody postępowania w leczeniu nowotworów złośliwych trzustki jest niewielka. Bardzo często po okresie, który charakteryzuje się brakiem objawów choroby następuje ich nawrót.

Na przestrzeni ostatnich lat pojawiło się dużo informacji dotyczących nowych leków, które mogą być stosowane w leczeniu nowotworów trzustki (immunoterapia, leki ukierunkowane molekularnie). Terapie te nie przyniosły jednak zadowalających efektów. Należy mieć na uwadze, że stosowanie ich jest ograniczone do nielicznych grup chorych (np. posiadających odpowiednie mutacje w komórkach nowotworowych).

Leczenie chirurgiczne

Wycięcie nowotworu trzustki jest operacją skomplikowaną i obarczoną znaczną liczbą powikłań. Jest to jeden z największych i najbardziej złożonych zabiegów operacyjnych. Stopień trudności i ryzyko związane z tą operacją wynikają z anatomicznej bliskości trzustki i wielu ważnych struktur/narządów (żyła wrotna [główna żyła odprowadzająca krew z większej części jelita], wątroba, dwunastnica [pierwszy segment jelita o delikatnej i podatnej na uszkodzenia ścianie], aorta [główna tętnica ciała o średnicy 2–3 cm, prowadząca krew pod dużym ciśnieniem bezpośrednio z serca], żyła główna dolna [największa żyła organizmu, odprowadzająca krew do serca z 2/3 całego ciała]). Ponadto poprzez trzustkę przebiega główna tętnica odżywiająca większość jelita – jej uszkodzenie może skutkować martwicą niemal całego jelita. Sąsiedztwo tych i innych struktur sprawia, że operacja staje się bardzo trudna i ryzykowna, a dodatkowo, jeśli dojdzie od nacieczenia (zajęcia) przez nowotwór tych struktur, szanse na doszczętne wycięcie guza bardzo maleją.

Leczenie objawowe

W niektórych przypadkach, kiedy przeprowadzenie operacji doszczętnej (czyli wycięcia całego nowotworu) nie jest możliwe, konieczne może być przeprowadzenie zabiegu paliatywnego, czyli takiego, który nie usuwając choroby, może zlikwidować część jej objawów w celu poprawy stanu chorego oraz jakości jego życia. Przykładem takiego zabiegu może być operacyjne zespolenie dróg żółciowych z jelitem, powalające na odpływ żółci z wątroby do jelita (rosnący guz trzustki często uniemożliwia odpływ żółci drogą naturalną). Inny przykład to zespolenie żołądka z pozadwunastniczym odcinkiem jelita cienkiego, aby stworzyć warunki do przechodzenia pokarmu do dalszych części przewodu pokarmowego z ominięciem zatkanej przez guz dwunastnicy.

U chorych w złym stanie ogólnym odbarczenie dróg żółciowych można wykonać endoskopowo, protezując drogi żółciowe poprzez założenie techniką endoskopową do ich światła stentów metalowych (samorozprężalnych) lub plastikowych. Technika ta pozwala na uzyskanie prawidłowego odpływu żółci u chorego z żółtaczką mechaniczną (czyli spowodowaną zamknięciem drogi odpływu żółci) bez konieczności wykonywania obciążającego zabiegu operacyjnego.

Bardzo ważnym elementem leczenia raka trzustki jest skuteczna opieka paliatywna i leczenie przeciwbólowe. Z pomocą przychodzą różnego rodzaju leki przeciwbólowe (których stosowania nie należy się obawiać i inne metody jak „blokada” splotu nerwów odpowiadających za odczuwanie dolegliwości bólowych.

Czy można uniknąć zachorowania na nowotwór trzustki?

Znane nam czynniki ryzyka zachorowania na nowotwór trzustki, z którymi można i trzeba walczyć, to nałóg palenia papierosów i otyłość. U osób niepalących ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy trzustki jest dwa razy mniejsze niż u palaczy. Aby zatem zmniejszyć ryzyko wystąpienia tej, a także innych chorób, należy bezwględnie zaprzestać palenia tytoniu.

Osoby otyłe, z pomocą lekarza rodzinnego i dietetyka, powinny dążyć do zdrowego, bezpiecznego dla organizmu zmniejszenia masy ciała i zmiany nawyków żywieniowych. (pamiętając, że główną przyczyną otyłości i nadwagi jest nadmierna podaż kalorii, a nie choroby przewlekłe np. tarczycy).

Czym jest CA 19-9?

Jest to białko, którego poziom możemy oznaczyć we krwi. NIE jest ono narzędziem do rozpoznawania nowotworów i nie sprawdza się jako badanie przesiewowe (zob. Jakie są sposoby wczesnego rozpoznawania nowotworów złośliwych?). Oznaczanie jego poziomu w surowicy krwi ma głównie znaczenie w monitorowaniu odpowiedzi na leczenie, oceny jego skuteczności. Dodatkowo ma związek z rokowaniem chorego. Jego podwyższone stężenie obserwujemy w innych rakach (głównie przewodu pokarmowego) lub chorobach nienowotworowych – dlatego tak ważna jest interpretacja badania przez lekarza, a nie samo jego wykonanie.

04.02.2021

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Zachorowania w Polsce - aktualne dane

Covid - aktualne dane
Doradca Medyczny
  • Czy mój problem wymaga pilnej interwencji lekarskiej?
  • Czy i kiedy powinienem zgłosić się do lekarza?
  • Dokąd mam się udać?
+48

w dni powszednie od 8.00 do 18.00
Cena konsultacji 12 zł

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Poradnik świadomego pacjenta

  • Wyjątkowe sytuacje. Towarzyszenie osobie chorej na COVID-19
    Czy szpital może odmówić zgody na towarzyszenie hospitalizowanemu dziecku? Jak uzyskać zgodę na towarzyszenie osobie, która umiera w szpitalu z powodu COVID-19?
    Na pytania dotyczące pobytu w szpitalu podczas pandemii koronawirusa odpowiada Rzecznik Praw Pacjenta, Bartłomiej Łukasz Chmielowiec.
  • Wyjątkowe sytuacje. Kiedy chorujesz na COVID-19
    Czy chory na COVID-19 może wyjść ze szpitala na własne żądanie? Jak zapewnić sobie prawo do niezastosowania intubacji. Na pytania dotyczące pobytu w szpitalu podczas pandemii koronawirusa odpowiada Rzecznik Praw Pacjenta, Bartłomiej Łukasz Chmielowiec.