Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Celiakia u dzieci

Celiakia u dzieci
Fot. 123RF/ Vladimir Nenov

Co to jest celiakia i jakie są jej przyczyny?

Celiakia (zależna od glutenu choroba trzewna) to choroba o podłożu immunologicznym, spowodowana glutenem, występująca u osób z predyspozycją genetyczną, charakteryzująca się obecnością zależnych od glutenu objawów klinicznych, przeciwciał swoistych dla celiakii, antygenów zgodności tkankowej HLA-DQ2 lub DQ8 oraz zanikiem kosmków błony śluzowej jelita cienkiego (enteropatii).

Terminem „gluten” określa się substancje białkowe (prolaminy) obecne w nasionach zbóż europejskich: gliadynę (pochodzącą z pszenicy), sekalinę (z żyta) oraz hordeinę (z jęczmienia).

Jak często występuje celiakia?

Szacuje się, że celiakia bezobjawowa występuje z częstością 1/100–300, a objawowa ~1/3000. Choroba może się ujawnić w każdym wieku, choć najczęściej jest rozpoznawana u dzieci. Występuje 2 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn.

Jak się objawia celiakia?

Objawy kliniczne u chorych na celiakię są zróżnicowane – mogą dotyczyć zarówno przewodu pokarmowego, jak i być zlokalizowane poza nim (objawy skórne, hematologiczne, objawy z układu kostno-stawowego i inne – patrz tab. 1). U dzieci zwykle dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego. Choroba zaczyna się stopniowo lub nagle. Nieżyt żołądkowo-jelitowy o ostrym przebiegu, biegunka podróżnych, zabieg chirurgiczny w obrębie przewodu pokarmowego oraz ciąża mogą przyśpieszyć ujawnienie się choroby. Celiakia może również przebiegać bezobjawowo (celiakia niema) lub też objawy jej są tak niecharakterystyczne, że od wystąpienia pierwszych objawów do ustalenia rozpoznania upływa wiele lat. Nierozpoznana lub nieleczona celiakia zwiększa ryzyko wystąpienia powikłań, w tym chłoniaka jelita cienkiego.


Tabela 1. Objawy celiakii i choroby współistniejące, które stanowią wskazania do wykonania badania serologicznego w kierunku celiakii
Objawy
Przewlekła lub nawracająca biegunka
Przewlekłe lub niewyjaśnione objawy ze strony przewodu pokarmowego, włącznie z nudnościami i wymiotami
Przewlekłe bóle brzucha, wzdęcie brzucha, bolesne skurcze brzucha
Przewlekłe zaparcie
Brak przyrostu masy ciała i wzrostu
Niskorosłość
Spadek masy ciała
Opóźnienie dojrzewania
Brak miesiączki
Niedokrwistość z niedoboru żelaza
Nawracające afty jamy ustnej
Osteopenia, osteoporoza – złamania patologiczne
Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych
Wysypka o charakterze opryszczkowego zapalenia skóry
Choroby współistniejące
Autoimmunologiczne choroby tarczycy
Autoimmunologiczna choroba wątroby
Cukrzyca typu 1
Zespół Downa
Zespół Turnera
Zespół Williamsa
Niedobór IgA
Inne
Krewny pierwszego stopnia chorego na celiakię

Co robić w razie wystąpienia objawów celiakii?

Objawy i choroby wymienione w tabeli 1 stanowią wskazanie do wykonania badań serologicznych w kierunku celiakii. Diagnostykę powinien prowadzić lekarz (najlepiej gastroenterolog dziecięcy).

Jak lekarz stawia diagnozę?

Nie ma pojedynczego badania diagnostycznego, na podstawie którego można jednoznacznie wykluczyć lub potwierdzić rozpoznanie celiakii. Diagnostyka jest miarodajna tylko wtedy, gdy była poprzedzona dostatecznie długą ekspozycją na gluten (bez glutenu nie ma celiakii!).

Badania serologiczne

Oznacza się je w przypadku klinicznego podejrzenia celiakii oraz w grupach ryzyka wystąpienia choroby trzewnej, a także w celu oceny przestrzegania diety bezglutenowej. Obecnie wykonuje się oznaczenia przeciwciał przeciwko:

  • transglutaminazie tkankowej (tTG)
  • endomysium mięśni gładkich (EmA)
  • deaminowanej gliadynie (DGP).

Aktualnie u chorych z objawową postacią choroby podstawowym testem służącym do rozpoznania celiakii są przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA. U dzieci z niedoborem IgA przeciwciała oznacza się w klasie IgG. W przypadku ujemnego wyniku badania, szczególnie u dzieci poniżej 2. roku życia, u których objawy kliniczne nasuwają podejrzenie celiakii, zaleca się wykonanie dodatkowo przeciwciał deaminowanej gliadynie.

Jeśli objawy chorobowe zdecydowanie sugerują celiakię, należy wykonać biopsję jelita cienkiego oraz badanie genetyczne (oznaczenie HLA-DQ2/DQ8) nawet w przypadku niestwierdzenia wyżej wymienionych przeciwciał.

Szybkie testy przesiewowe

W wielu krajach, w tym w Polsce, dostępne są nowe, szybkie testy przesiewowe, polegające na oznaczaniu przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA we krwi pobranej z palca. Test ten może wykonać lekarz lub pielęgniarka w gabinecie lub pacjent w swoim domu, a wynik uzyskuje się w ciągu 5–10 minut (odczyt wyniku jest podobny do testu ciążowego. Szybki test nie może jednak zastąpić diagnostyki laboratoryjnej. Zarówno dodatni, jak i ujemny wynik wymaga potwierdzenia.

Biopsja jelita cienkiego

Podstawowe znaczenie w rozpoznawaniu choroby trzewnej ma badanie histologiczne wycinków błony śluzowej jelita cienkiego, pobranych endoskopowo. Do rozpoznania celiakii upoważnia stwierdzenie typowych zmian histologicznych.

Badanie genetyczne

Predyspozycję genetyczną ujawnia obecność antygenów zgodności tkankowej HLA-DQ2 lub DQ8. Nieobecność tych antygenów w zasadzie wyklucza rozpoznanie celiakii.

Jakie są sposoby leczenia?

Podstawą leczenia jest stosowanie przez całe życie diety bezglutenowej, polegającej na wyeliminowaniu wszystkich produktów z pszenicy, żyta i jęczmienia (tab. 2). Konieczność eliminacji owsa budzi kontrowersje. W Polsce, ze względu na możliwość zanieczyszczenia owsa innymi zbożami, zalecana jest również jego eliminacja. Za bezglutenowe uważa się produkty, w których zawartość glutenu wynosi <20 ppm (<20 mg/kg).

Poza leczeniem żywieniowym często zaleca się – zwykle w początkowym okresie leczenia – podawanie preparatów żelaza, kwasu foliowego, wapnia, a w razie wskazań – także witaminy B12.


Tabela 2. Dieta bezglutenowa
Produkty dozwolone
nabiał: mleko płynne i w proszku, sery, twarogi, śmietana, sery żółte, jaja
wszystkie mięsa i wędlinya, podroby (wątroba, płuca, nerki), ryby
wszystkie owoce i warzywa, orzechy
ryż, kukurydza, soja, tapioka, gryka
wszystkie tłuszcze
cukier, miód
przyprawy, sól, pieprz
kawa, herbata, kakao
pieczywo, ciasta i desery przygotowywane z produktów niezawierających glutenu
wszystkie produkty oznaczone symbolem „przekreślonego kłosa”
Produkty zabronione
przetwory z pszenicy, żyta, jęczmienia i owsab
bułkia, chleb zwykły, chleb razowy, pieczywo chrupkie
zwykłe makarony
kasza mannaa, kasza jęczmienna, owsianab
pęczak, płatki owsianeb
ciasta, herbatniki, słodycze zawierające gluten
a Bułka mielona i kasza manna są dodawane do niektórych wyrobów mięsnych (parówki, pasztety, kiełbasa pasztetowa).
b W niektórych krajach spożywanie owsa jest dopuszczone. Warunkiem jest zapewnienie braku zanieczyszczenia nawet minimalnymi ilościami glutenu pochodzącego z pszenicy, żyta lub jęczmienia.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie?

U większości chorych po zastosowaniu diety bezglutenowej obserwuje się szybkie (zwykle w ciągu kilku tygodni) ustąpienie objawów klinicznych. Nieco dłużej ustępują zmiany histologiczne. Rokowanie w celiakii i ryzyko wystąpienia powikłań zależą od przestrzegania diety bezglutenowej.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Okresowe monitorowanie skuteczności leczenia żywieniowego powinno obejmować ocenę sposobu żywienia i stanu odżywienia. Pośrednim dowodem przestrzegania diety bezglutenowej jest nieobecność przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej i przeciwko endomysium.

Co robić, aby uniknąć zachorowania?

Brakuje dowodów na możliwość skutecznego, trwałego zapobiegania celiakii. Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia celiakii, aktualnie zaleca się stopniowe wprowadzanie małych ilości glutenu, najlepiej jeszcze w okresie, kiedy dziecko karmione jest piersią. Należy jednak unikać zarówno zbyt wczesnego (<4. mż.), jak i późnego (>7. mż.) wprowadzania glutenu do diety niemowlęcia. Dane naukowe sugerują, że postępowanie takie zmniejsza ryzyko wystąpienia celiakii, jak również cukrzycy typu 1 oraz alergii na pszenicę.

Zobacz więcej: Alergia na pszenicę




Więcej informacji na temat celiakii na stronie Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej. Stowarzyszenie prowadzi punkt konsultacyjno-informacyjny, w którym można uzyskać bezpłatną poradę.

21.03.2017

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Poradnik świadomego pacjenta