Pilna staje się potrzeba wprowadzenia kompleksowej, międzyresortowej strategii przeciwdziałania samobójstwom wzorowanej na skutecznych rozwiązaniach stosowanych w Finlandii czy Danii, opartych na wczesnej interwencji, lokalnym wsparciu oraz przełamaniu barier dostępu do pomocy – zaznaczył poseł Marcin Józefaciuk w interpelacji do resortu zdrowia.
Fot. Adobe Stock / khamkula
- Pomiędzy rokiem 2023 a 2024 nastąpił zauważalny spadek liczby samobójstw w Polsce
- Od maja 2022 r. do grudnia 2024 r. realizowana była kampania „Zobacz człowieka. Zatrzymaj stygmatyzację!”
- Opracowano standardy postępowania dla nauczycieli dot. kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej
- W 2024 r. przeprowadzono 5 szkoleń dla nauczycieli, w których wzięły udział łącznie 1784 osoby, oraz 5 szkoleń dla nauczycieli specjalistów, w których wzięły udział łącznie 2642 osoby, mających pomóc we wdrażaniu standardów
W odpowiedzi na interpelację wiceminister zdrowia Wojciech Konieczny zwrócił uwagę, że pomiędzy rokiem 2023 a 2024 nastąpił zauważalny spadek liczby samobójstw w Polsce – 388 samobójstw mniej (7,4%), co jest największym spadkiem od 10 lat. – Spadek aż o 21,4% odnotowano w okresie 2014–2024 r. Liczba ta w 2014 r. wynosiła 6165 samobójstw, a w roku 2024 już 4845. W grupie dzieci i młodzieży do 18 r. ż., porównując rok 2023 do roku 2024, zauważalny jest spadek liczby samobójstw na poziomie 12,4% – stwierdził Konieczny.
Wiceminister udzielił odpowiedzi na następujące pytania:
Czy Ministerstwo Zdrowia planuje opracowanie i wdrożenie narodowego programu zapobiegania samobójstwom 2025–2035 obejmującego konkretne cele, mierniki i zadania przypisane instytucjom publicznym?
W zakresie kompleksowej prewencji suicydalnej w wyniku prac Ministerstwa Zdrowia z funkcjonującym Zespołem roboczym ds. prewencji samobójstw i depresji przy Radzie do spraw Zdrowia Publicznego ujęto w Narodowym Programie Zdrowia na lata 2021–2025 łącznie do realizacji 10 zadań mających na celu zapobieganie zachowaniom samobójczym. Dla spójności realizacji ww. zadań wyodrębniony został Koordynator, tj. Instytut Psychiatrii i Neurologii, oraz powstało Biuro ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym. Mając na uwadze potrzebę podejmowania działań w tym obszarze, zadania dotyczące zapobiegania zachowaniom samobójczym mają stanowić część Narodowego Programu Zdrowia z perspektywą na lata 2026–2030. Aktualnie w Ministerstwie Zdrowia prowadzone są prace analityczne nad Programem.
Czy resort planuje uruchomienie lub wsparcie ogólnopolskiej kampanii społecznej adresowanej do mężczyzn – informującej o objawach depresji, możliwościach uzyskania pomocy i przełamującej szkodliwe stereotypy?
Należy wspomnieć o zrealizowanej kampanii edukacyjno-informacyjnej „Zobacz człowieka. Zatrzymaj stygmatyzację!”, realizowanej od 2 maja 2022 r. do 31 grudnia 2024 r. ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, która miała na celu upowszechnienie wiedzy o zjawisku stygmatyzacji i autostygmatyzacji oraz budowanie świadomości społecznej, a także wspieranie osób zmagających się z problemami psychicznymi.
W założeniu przekaz kampanii dotyczący elementu zmiany postawy wobec szukania pomocy w sytuacji wystąpienia objawów mogących wskazywać na zaburzenia psychiczne (autostygmatyzacja) skierowany był m.in. do mężczyzn w wieku 30–45 lat. Na stronie internetowej Zobacz Człowieka dostępnych jest wiele praktycznych i pomocnych materiałów o tematyce zdrowia psychicznego i przeciwdziałaniu kryzysom psychicznym i stygmatyzacji.
Czy ministerstwo podejmie działania na rzecz edukacji w szkołach ponadpodstawowych (w tym technikach i branżowych) w zakresie regulacji emocji, komunikacji, kryzysu psychicznego i umiejętności proszenia o pomoc, z uwzględnieniem perspektywy chłopców? Czy resort współpracuje lub planuje współpracę z organizacjami pozarządowymi prowadzącymi telefon zaufania dla mężczyzn, interwencję kryzysową i działania na rzecz grup szczególnego ryzyka?
Współpraca z organizacjami pozarządowymi odbywa się w ramach realizacji zadań wskazanych w Narodowym Programie Zdrowia na lata 2021–2025. Warte podkreślenia jest, że przedstawiciele Ministerstwa Edukacji Narodowej uczestniczą w pracach Zespołu roboczego ds. zapobiegania samobójstwom i depresji. W konsultacji zostały opracowane standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej oraz standardy postępowania dla nauczycieli specjalistów dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej. Standardy zostały rozesłane do wszystkich szkół w Polsce. W 2024 r. przeprowadzono 5 szkoleń dla nauczycieli, w których wzięły udział łącznie 1784 osoby oraz 5 szkoleń dla nauczycieli specjalistów, w których wzięły udział łącznie 2642 osoby, mających pomóc we wdrażaniu standardów.
W ocenie Ministerstwa Zdrowia niezbędnym elementem systemu pomocy dla dzieci i młodzieży, osób doświadczających kryzysów psychicznych jest zapewnienie dostępu do doraźnego wsparcia w postaci działających w oparciu o stabilne finansowanie telefonów zaufania.
Ministerstwo Zdrowia w dniu 29 maja 2024 r. podpisało umowę z Fundacją Dajemy Dzieciom Siłę na realizację zadania z zakresu zdrowia publicznego. Celem realizacji zadania jest zwiększenie dostępu dzieci i młodzieży, będących w stanie kryzysu psychicznego lub doświadczających zaburzeń psychicznych, do doraźnej pomocy poprzez telefoniczną linię wsparcia, a także konsultacje za pośrednictwem skrzynki e-mail i czatu. Natomiast w ramach wsparcia dla osób dorosłych utworzono Centrum wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym realizowane przez fundację ITAKA, w którym świadczona jest całodobowa, bezpłatna i specjalistyczna pomoc poprzez telefoniczną pomoc pod nr 800 70 2222, a także za pośrednictwem e-mail i czatu. Na realizację zadania w 2025 r. przeznaczono 8 000 000,00 zł.
Czy rozważane jest stworzenie i finansowanie stałych punktów pierwszego kontaktu psychologicznego w urzędach gmin, ośrodkach zdrowia lub w zakładach pracy? Czy Ministerstwo Zdrowia przewiduje rozszerzenie bezpłatnego dostępu do psychoterapii, szczególnie dla osób dorosłych – w ramach NFZ, Funduszu Medycznego lub umów z NGO?
Forma opieki, jaką jest psychoterapia, realizowana jest w ramach podstawowej i specjalistycznej opieki zdrowotnej, zwłaszcza psychiatrycznej opieki zdrowotnej – w formie pomocy doraźnej, ambulatoryjnej, dziennej, szpitalnej i środowiskowej oraz w domach pomocy społecznej.
Czy resort prowadzi analizę tzw. białych plam na mapie dostępu do psychologów, psychiatrów i terapeutów w Polsce, z uwzględnieniem powiatów i gmin wiejskich?
Zwiększono dostępność do świadczeń zdrowotnych, przede wszystkim w obszarze psychiatrii, na obszarach tzw. białych plam – obszarach bez dostępu do opieki, w szczególności psychiatrii dzieci i młodzieży:
- w ramach I poziomu referencyjnego wzrost dostępności o 11,4%, nominalnie 51 ośrodków więcej i zabezpieczenie dostępności w kraju na poziomie 90%;
- w ramach II poziomu referencyjnego wzrost dostępności o 14,8%, nominalnie 23 ośrodki więcej, zabezpieczenie dostępności w kraju na poziomie 92%;
- III poziom referencyjny: zakontraktowano 37 oddziałów dziecięcych psychiatrycznych w ramach ośrodków III poziomu + 3 oddziały funkcjonujące poza poziomem referencyjnym, zabezpieczenie dostępności na poziomie 100%.
Ponadto, ze środków Funduszu Medycznego w ramach Subfunduszu infrastruktury strategicznej ogłoszony został konkurs na wsparcie i dofinansowanie zadań polegających na budowie, przebudowie, modernizacji lub doposażeniu infrastruktury podmiotów leczniczych, udzielających świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (3 mld zł).
W Ministerstwie Zdrowia dnia 30 października 2024 r. złożony został wniosek na realizację projektu finansowanego z Funduszy Europejskich na Infrastrukturę Klimat Środowisko pn. „Wsparcie infrastrukturalne centrów zdrowia psychicznego dla dorosłych oraz ośrodków/zespołów środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej (I poziom referencyjny)”. W ramach projektu przewiduje się wsparcie dla Ośrodków I poziomu referencyjnego oraz centrów zdrowia psychicznego. Więcej informacji dostępnych jest pod linkiem: https://www.gov.pl/web/zdrowie/wsparcie-infrastrukturalne-centrow-zdrowiapsychicznego.
Czy planowana jest budowa ogólnokrajowej sieci centrów interwencji kryzysowej działających 24/7, także w mniejszych ośrodkach miejskich i powiatach?
Należy wskazać, iż ośrodki te działają na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (art. 6 pkt 5) i należą do właściwości Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Czy resort analizuje skuteczność interwencji po próbach samobójczych – i czy planowane jest wdrożenie mechanizmu automatycznego wsparcia dla osób, które przeszły próbę samobójczą (np. kontakt psychologa do 48h)?
Odnosząc się do „interwencji po próbach samobójczych”, należy wskazać, iż obszar ten stanowił przedmiot w kontekście rosnącej liczby takich przypadków. Wzrost ten jednak ma tendencję wyhamowującą: w roku 2021 wzrost wyniósł 24%, w roku 2022 niespełna 11%, a w roku 2023 –1,8%. W roku 2024 zaobserwowano wzrost o 5,9%. Należy pamiętać, że wzrost zgłoszonych prób samobójczych może łączyć się także ze wzrostem świadomości społecznej w zakresie pomocy osobom w kryzysie samobójczym i po próbach samobójczych, co stanowi pozytywny trend w zakresie korzystania z dostępnych form pomocy.
Przy okazji organizowanych szkoleń z opracowanych standardów omawiano sposoby postępowania dotyczące wspierania osób w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej oraz w obliczu samobójczej śmierci bliskiej osoby. Poruszono również zagadnienia dotyczące prowadzenia rozmowy oraz podjęcia możliwych działania interwencyjnych i postwencyjnych zarówno wobec osób, jak i ich bliskich. Ponadto, działania po próbie samobójczej są coraz częściej wdrażane w szkołach i podmiotach leczniczych, ale ich skuteczność zależy od szybkiego dostępu do pomocy i kontynuacji wsparcia.
Czy Ministerstwo Zdrowia dysponuje danymi pozwalającymi ocenić, ilu mężczyzn skorzystało z pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej w ramach NFZ w ostatnich 5 latach?
Informacje dotyczące liczby udzielonych porad czy hospitalizacji wśród mężczyzn są ogólnodostępne pod linkiem: https://basiw.mz.gov.pl/mapy-informacje/mapa-2022-2026/analizy/opieka-psychiatryczna-i-leczenie-uzaleznien/opieka-psychiatryczna-i-leczenieuzaleznien-dorosli/.
Czy resort prowadzi analizę skuteczności obecnych programów profilaktycznych, np. programu pilotażowego centrów zdrowia psychicznego, z podziałem na płeć, wiek i miejsce zamieszkania?
W odniesieniu do „analizy programu pilotażowego centrów zdrowia psychicznego”, aktualnie w Polsce działa 117 centrów zdrowia psychicznego, które swym wsparciem obejmują ponad 50% dorosłej populacji. Pomoc w centrach zdrowia psychicznego jest bezpłatna, dostępna bez skierowania, blisko miejsca zamieszkania oraz dostosowana do potrzeb pacjenta. Ministerstwo Zdrowia planuje zakończenie pilotażu 31 grudnia 2025 r., a następnie włączenie modelu opieki środowiskowej do całego systemu opieki zdrowotnej.
Czy Ministerstwo Zdrowia współpracuje z Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwem Edukacji Narodowej nad opracowaniem międzyresortowego planu zapobiegania samobójstwom z udziałem gmin, szkół, OPS i NGO?
W kwestii „współpracy Ministerstwa Zdrowia z Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej” odbywa się ona również w ramach realizacji zadań wskazanych w Narodowym Programie Zdrowia. W ramach opracowanych standardów postępowania dla pracowników socjalnych dotyczących kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej (wersja skrócona i rozszerzona), w 2024 r. przeprowadzono 5 szkoleń dla pracowników socjalnych, w których wzięło udział łącznie 766 osób.
Czy planowane jest rozszerzenie finansowania szkoleń dla pracowników ochrony zdrowia, pomocy społecznej i służb mundurowych w zakresie rozpoznawania zagrożenia samobójstwem u mężczyzn?
W wyniku dotychczasowych doświadczeń, rekomendowana jest kontynuacja szkoleń dla różnych grup zawodowych, w „nowej edycji” Narodowego Programu Zdrowia.
Czy resort rozważa stworzenie platformy informacyjnej lub publicznego rejestru, w którym zebrane byłyby informacje o punktach pomocy psychologicznej w całej Polsce – dostępnej także dla rodzin osób zagrożonych samobójstwem?
W ramach działań w zakresie zapobiegania zachowaniom samobójczym prowadzone były interwencje oraz szkolenia mediów w ramach szeroko zakrojonej strategii informacyjnej, która ma na celu nie tylko zwiększenie świadomości społecznej na temat zagrożeń związanych z samobójstwami, ale także promowanie skutecznych strategii ich zapobiegania. Wszystkie te inicjatywy przyczyniają się do kształtowania bardziej świadomego społeczeństwa, które lepiej rozumie i reaguje na problemy zdrowia psychicznego. Informacje dotyczące możliwości korzystania z pomocy psychologicznej, w tym materiały na temat zapobiegania samobójstwom, oraz ramka pomocowa dostępne są pod linkiem: https://zapobiegajmysamobojstwom.pl/biblioteka/.
