Osobowość zależna - cechy, przykłady, przyczyny i leczenie

Osobę z zależnym typem zaburzenia osobowości charakteryzują pewne zachowania, które odzwierciedlają jej konstrukcję psychiczną i sposób, w jaki wchodzi w relacje z innymi ludźmi. Są to takie zachowania, których główną cechą jest stała zależność od innych – od ich dostępności, obecności, kontaktu z nimi, od ich „porad”, a tak naprawdę decyzji.

Stała potrzeba kontaktu u osób z zależnym typem zaburzenia osobowości

Osoba taka ujawnia stałą potrzebę bycia (na różne sposoby) w kontakcie z kimś. Może to być:

• fizyczna obecność drugiej osoby
• częste telefony lub smsy.

Te kontakty osobiste i telefoniczne nie mają charakteru ani załatwiania spraw, ani podtrzymania więzi w taki sposób, jak ma to miejsce w dojrzałym związku. Mają raczej charakter upewniania się, że jest ktoś, kto może się zaopiekować i pomóc – ponieważ osoba ta ma wewnętrzne poczucie niezdolności do samodzielnego istnienia bez drugiego człowieka.

Bez stałej obecności (dosłownej lub chociaż możliwości kontaktu) czuje się:

• nieswojo
• niepewnie
• bezradnie
• odczuwa wewnętrzne napięcie
• chęć skontaktowania się
• upewnienia
• uśmierzenia tego niepokoju.

Przekazywanie decyzji innym

Skutkiem wyżej opisanych potrzeb jest:

• oddanie ważniejszych i mniej ważnych codziennych decyzji w ręce innych osób
• niemożność stawiania żądań i domagania się czegoś od nich
• ukrycie swoich własnych potrzeb
• uleganie potrzebom i oczekiwaniom ujawnianym przez osoby z otoczenia.

Kryteria diagnostyczne osobowości zależnej

Psychiatrzy opierają diagnozę tego rodzaju osobowości na następujących kryteriach:¹

• zachęcanie innych do przejęcia odpowiedzialności za swoje ważne decyzje życiowe lub pozwalanie im na to
• podporządkowanie własnych potrzeb potrzebom osób, od których jest się zależnym, oraz nadmierne uleganie ich życzeniom
• niechęć do stawiania nawet racjonalnych wymagań osobom, od których jest się zależnym
• poczucie niewygody i bezradności w sytuacji osamotnienia z powodu nadmiernej obawy przed niezdolnością do zatroszczenia się o siebie
• nadmierna obawa przed opuszczeniem przez osobę pozostającą w bliskim związku i osamotnieniem, wobec konieczności zajęcia się swoimi sprawami
• ograniczona zdolność do podejmowania codziennych decyzji bez radzenia się innych osób i upewniania przez nie.

Cechy towarzyszące to:

• postrzeganie siebie jako bezradnego
• niekompetentnego
• bezsilnego.

Przykład osoby z osobowością zależną

Przykład osoby z osobowością zależną podany w książce z opisami przypadków stanowiącej uzupełnienie klasyfikacji psychiatrycznej zawiera między innymi następujący fragment. Opisany tam mężczyzna „zapytany o stosunek do innych powiedział, że chętnie przebywa z ludźmi. Oświadczył, że nie lubi być sam i że w samotności zawsze czuje się zagubiony. Nie ma problemów w kontaktach międzyludzkich i czuje się dobrze z większością osób […]. Często odczuwa depresję, ale uczucie to na ogół mija po kilku godzinach, zwłaszcza jeśli może z kimś porozmawiać. Natomiast konieczność podejmowania decyzji wywołuje u niego uczucie paniki.”²

Opis ten odzwierciedla istotne cechy osobowości zależnej:

• niemożność bycia samemu (tu opisywaną jako chęć przebywania z innymi)
• poczucie zagubienia i niepewności, jeśli jest się samemu
• uśmierzający negatywne uczucia efekt kontaktu z innymi
• pragnienie przekazania decydowania za siebie innym.

Trudności w podejmowaniu decyzji

Opisywane tu osoby mają duże trudności z podejmowaniem codziennych decyzji, niekiedy nawet dotyczących stroju, i domagają się licznych porad oraz upewniania, co powinny zrobić. Dotyczy to także poważniejszych wyborów. Często istnieje w ich życiu co najmniej jedna osoba, „której zadaniem” jest podejmowanie za nie decyzji, bycie aktywnym i odpowiedzialnym za to, co się w życiu wydarza. Takimi osobami mogą być rodzice, partner, małżonek.

W zwykłych warunkach dorosły sam stara się decydować o wyborze zajęcia, przyjaciół i związków. Osoba zależna przekazuje takie decyzje innym – to oni decydują o wyborze zawodu, miejsca zamieszkania, kręgu towarzyskiego, tego, co zrobić, a czego nie robić. ie chodzi tu o uzyskiwanie porad innych osób, ale o przekraczające zwykłe w danej sytuacji i w danym wieku „delegowanie” kogoś, żeby zdecydował, oddawanie tych decyzji w ręce innych.

Konsekwencje psychologiczne zależności

Tego rodzaju głębokie poczucie niesamodzielności, potrzeby upewniania się i uzyskiwania porad ma swoje konsekwencje. Jeśli ma się poczucie bycia zależnym od innych, to trudno wyrażać wobec nich te wszystkie emocje, które mogłyby zakłócić lub podkopać taką relację. Osoby z zależnym typem zaburzeń osobowości mają trudność z okazywaniem niezadowolenia i rozczarowania postępowaniem tych, od których są zależni, wyrażaniem niezgody na coś. Raczej zgodzą się na rzeczy, które uważają za niewłaściwe, niż zaryzykują utratę pomocy i przewodnictwa. Wyrażanie złości, sprzeciwianie się jakimś zachowaniom osób bliskich jest dla nich szczególnie trudne, a niekiedy w ogóle nie wchodzi w grę (z obawy przed ich utratą). Mogą podporządkowywać się oczekiwaniom innych, nawet jeśli te oczekiwania są nierozsądne lub przynoszą im szkodę.

Obraz siebie u osób z osobowością zależną

W swoim własnym przekonaniu opisywane tu osoby pozbawione są wiary w samych siebie i przeświadczone, że potrzebują pomocy (bardzo szeroko rozumianej), aby mogły radzić sobie w życiu. Postrzegają samych siebie jako niezdolnych do samodzielnego funkcjonowania, niedostosowanych do wymagań stawianych przez życie, zbyt słabych i przekonanych, że inni zrobią wszystko lepiej. Kiedy są same, mogą czuć się źle, niekomfortowo, odczuwać niepokój, smutek i „głód” kontaktu. W związku z tym mogą nawet obawiać się uzyskania większej samodzielności i autonomiczności, ponieważ wewnętrznie boją się, że mogłoby to skutkować utratą osoby, od której czują się zależne. W ten sposób zależność może być nieświadomie podtrzymywana przez osobę z tym typem zaburzenia osobowości.^1,3

Osobowość zależna a bliskie relacje i bycie w związku

W bliskich relacjach, np. z partnerem lub małżonkiem, mogą odczuwać bardzo silną obawę przed opuszczeniem, formułowaną w kategoriach ostatecznych:„to byłaby katastrofa”, „nie wyobrażam sobie, co byłoby w takiej sytuacji”.

Relacje z rodzicami w wieku dojrzewania

Osoby w wieku dojrzewania o z cechami osobowości zależnej mogą przekazywać rodzicom decyzje dotyczące:

• sposobu ubierania
• z kim się kolegować
• jak spędzać czas
• jaką szkolę wybrać.

Zależność od innych u osób niepełnosprawnych

Osoby z niepełnosprawnością mogą ujawniać pewną zależność od innych, jednak rozpoznanie tego rodzaju zaburzenia osobowości jest u nich możliwe, jeśli sposób okazywania tej zalewności przekracza natężenie obserwowane u innych osób w tym samym stanie zdrowia.

Osobowość zależna - przyczyny

Rozwój osobowości wynika zapewne zarówno z czynników natury biologicznej, jak i z procesów rozwoju takiej osoby w dzieciństwie oraz młodości.

Osoby takie mogły doświadczyć w dzieciństwie niekorzystnych zdarzeń i takich metod wychowania, które przyczyniły się do osłabienia poczucia własnej niezależności i kompetencji, a także wzmocniły zależność od innych. Niektórzy psychiatrzy piszą, że do rozwoju tego rodzaju osobowości może się przyczyniać bardzo autorytarny albo nadmiernie opiekuńczy sposób wychowywania. W każdym jednak przypadku trzeba jednak uwzględnić indywidualną historię życia danej osoby, cechy rodziny, z której pochodzi, i uwarunkowania zachowania poszczególnych jej członków (np. rodziców), bez upraszczających osądów.

Leczenie osobowości zależnej

Osoby z zależnym typem zaburzeń osobowości raczej nie szukają pomocy z powodu tego właśnie problemu.

Bodźcem do zwrócenia się o pomoc są częściej konsekwencje życiowe wynikające z opisanego powyżej sposobu kształtowania relacji. Zdarza się to więc, kiedy przestają sobie radzić, postępując w ten sposób, lub gdy zależność staje się zbyt trudna albo prowadzi do problemów. Mogą się także zgłosić do leczenia w przypadku zachwiania tej zależności lub utraty osoby wspierającej. W takich okolicznościach pojawiają się niekiedy objawy lęku i depresji, skłaniające do szukania pomocy.

Psychoterapia jako podstawa leczenia osobowości zależnej

Podstawową metodą leczenia jest psychoterapia. Jej cele powinny być ustalone indywidualnie z terapeutą, choć generalnie obejmują wzmacnianie niezależności i ufności w siebie.

Osobowość zależna - leki psychotropowe

Leki psychotropowe można zastosować w przypadku pojawienia się objawów lękowych lub depresyjnych, leczenie powinno się jednak odbywać w ścisłym porozumieniu z lekarzem ze względu na możliwość rozwinięcia się psychologicznej lub fizycznej zależności od leków i ich nadużywania.