Móżdżek jest częścią tyłomózgowia i składa się z dwóch półkul i robaka móżdżku. Odpowiada przede wszystkim za koordynację ruchową, utrzymanie odpowiedniej postawy ciała i napięcia mięśniowego oraz uczenie się motoryczne. Objawem uszkodzenia móżdżku jest ataksja, czyli zaburzenia koordynacji ruchowej. Najczęstszym czynnikiem toksycznym uszkadzającym móżdżek jest alkohol.
Co to jest móżdżek?
Móżdżek (łac. cerebellum) to część ośrodkowego układu nerwowego. Móżdżek stanowi około 10% masy mózgu, ale zawiera aż ponad połowę wszystkich neuronów znajdujących się w mózgu. Móżdżek jest położony w tylnej części czaszki, pod półkulami mózgu. Stanowi część tyłomózgowia (metencephalon) i jest połączony z pniem mózgu trzema parami konarów móżdżku.
Móżdżek – budowa
Móżdżek składa się z dwóch głównych części:
- półkul móżdżku (hemispheria cerebelli) – położonych po bokach, podobnie jak półkule mózgu
- robaka móżdżku (vermis cerebelli), który jest położony w jego centralnej części.
Na powierzchni móżdżku znajduje się silnie pofałdowana kora z bruzdami i zakrętami, które znacznie zwiększają jego powierzchnię. Wewnątrz móżdżku znajduje się istota biała, która tworzy charakterystyczny wzór przypominający drzewo – tzw. drzewo życia móżdżku (arbor vitae).
Móżdżek – funkcje
Móżdżek jest bardzo ważną strukturą, która odpowiada za wiele funkcji. Należą do nich:
- koordynacja ruchowa (koordynacja ruchów dowolnych), czyli zapewnienie płynności, dokładności i celowości ruchów
- utrzymanie równowagi i napięcia mięśniowego, czyli odpowiedniej współpracy mięśni przy utrzymaniu np. postawy wyprostowanej lub podczas chodzenia
- uczenie się motoryczne, czyli tzw. pamięć mięśniowa (pamięć proceduralna), która jest potrzebna np. do nauki chodzenia, pisania, gry na instrumencie, tańca. Dzięki temu czynności te są wykonywane automatycznie, bez świadomej kontroli, ponieważ ciało „pamięta” wzorce ruchów
- funkcje poznawcze i emocjonalne – móżdżek bierze udział w procesach poznawczych, językowych, regulacji emocji i przewidywaniu skutków działań.
Przyczyny uszkodzenia móżdżku
Móżdżek może zostać uszkodzony w na różnym tle:
- naczyniowym, kiedy dojdzie np. do udaru móżdżku (udar)
- zapalnym
- nowotworowym
- pourazowym
- toksycznym (np. w wyniku zatrucia alkoholem)
- degeneracyjnym (np. ataksje rdzeniowo-móżdżkowe).
Najczęstszym czynnikiem toksycznym uszkadzającym móżdżek jest alkohol etylowy.
Może Cię zainteresować:
- Choroby somatyczne spowodowanie używaniem alkoholu
- Zaburzenia psychiczne wynikające z picia alkoholu
- Wpływ alkoholu na układ nerwowy
Uszkodzenie móżdżku – objawy
Uszkodzenie móżdżku objawia się przede wszystkim ataksją móżdżkową. Ataksja to zaburzenie koordynacji ruchów powodujące niemożność wykonywania precyzyjnych, skoordynowanych ruchów, zwłaszcza takich, które wymagają współdziałania wielu grup mięśni.
Do jej objawów należą:
- niezborność ruchów – utrata płynności, niezgrabność ruchów
- chód na szerokiej podstawie (stopy stawiane szeroko w celu utrzymania równowagi) chwiejny
- niezdolność do wykonywania szybkich, naprzemiennych ruchów
- trudności w precyzyjnym wykonywaniu ruchów, zbyt „obszerne” ruchy
- drżenie zamiarowe, czyli drżenie pojawiające się, kiedy osoba próbuje wykonać jakiś precyzyjny ruch, np. przy próbie dotknięcia czubka nosa palcem
- mowa skandowana, czyli powolna, nierytmiczna, brzmiąca jak skandowanie
- mowa niewyraźna
- oczopląs
- obniżone napięcie mięśniowe.
Uszkodzenie jednej półkuli móżdżku powoduje objawy po tej samej stronie ciała, ponieważ większość dróg móżdżkowych ulega podwójnemu skrzyżowaniu.
Choroby móżdżku – diagnostyka
Diagnostyka opiera się na badaniu neurologicznym, badaniach obrazowych, zwykle rezonansie magnetycznym (MRI) oraz testach oceniających równowagę i koordynację. Diagnostyką i leczeniem chorób mózgu zajmują się neurolodzy.
Czytaj: Neurolog – czym się zajmuje i jakie choroby leczy neurolog?
Móżdżek – choroby
Choroby móżdżku mogą mieć różne przyczyny – naczyniowe, genetyczne, zapalne, toksyczne lub degeneracyjne. Ze względu jednak na to, jakie móżdżek pełni funkcje, ich wspólną cechą jest zwykle występowanie podobnych objawów (w różnym zakresie i nasileniu), do których należą zaburzenia koordynacji ruchowej, równowagi i wykonywania precyzyjnych ruchów, czyli objawy ataksji.
Do najczęstszych chorób móżdżku należą:
- udar móżdżku, analogicznie do udaru mózgu, to nagłe zaburzenie krążenia mózgowego w zakresie jednej z tętnic unaczyniających móżdżek. Udar móżdżku jest stanem nagłym, zagrażającym życiu, ponieważ może prowadzić do obrzęku móżdżku i ucisku na pień mózgu.
- nowotwory móżdżku – pierwotne wyrastające w móżdżku lub przerzutowe (przerzuty nowotworów z innych narządów do móżdżku)
- ataksje móżdżkowe, czyli grupa chorób dziedzicznych i nabytych, w których przebiegu dochodzi do uszkodzenia móżdżku i związanych z tym objawów – ataksji. Do chorób takich należą m.in. ataksja Friedreicha – najczęstsza uwarunkowana genetycznie postać ataksji, ataksje rdzeniowo-móżdżkowe.
- zanik móżdżku (atrofia móżdżku) – stopniowe zmniejszanie objętości móżdżku spowodowane procesem neurodegeneracyjnym lub przewlekłym uszkodzeniem, np. w wyniku przewlekłego alkoholizmu, chorób neurodegeneracyjnych
- zapalenie móżdżku, np. na tle wirusowym, bakteryjnym, autoimmunologicznym
- toksyczne uszkodzenie móżdżku, np. przez alkohol etylowy, niektóre leki (np. leki przeciwpadaczkowe) metale ciężkie
- stwardnienie rozsiane z zajęciem móżdżku.
Czy można żyć bez móżdżku?
To trudne pytanie. Opisano kilka przypadków osób, które urodziły się bez móżdżku i dzięki neuroplastyczności mózgu (czyli procesowi polegającemu na tym, że inne części mózgu przejmują funkcje brakującej struktury) były w stanie żyć, choć nie rozwijały się w takim tempie i zakresie jak osoby zdrowe. Takie przypadki są jednak ekstremalnie rzadkie.
Natomiast jeśli chodzi o całkowitą utratę móżdżku u osoby, która urodziła się z móżdżkiem, to jest to zagadnienie złożone. Zasadniczo tak, nawet bardzo duże uszkodzenie móżdżku pozwala na przeżycie, ale może się wiązać ze znacznym upośledzeniem funkcjonowania.
