Guzy mózgu – rodzaje, objawy, leczenie, rokowanie

Guzy mózgu to nowotwory ośrodkowego układu nerwowego, które mogą był łagodne lub złośliwe. Istnieje wiele rodzajów guzów mózgu i mają one różny przebieg i rokowanie. W leczeniu stosuje się przede wszystkim leczenie chirurgiczne, ale należy pamiętać, że nie każdy guz mózgu wymaga leczenia. Najczęstszym objawem guzów mózgu jest ból głowy.

Co to są guzy mózgu?

Guzy mózgu to ogólna nazwa nowotworów mózgu. Guz oznacza masę patologiczną, czyli twór, który nie powinien się u osoby zdrowej znajdować w danym miejscu w ciele. Guzy mózgu (wraz z guzami rdzenia kręgowego) medycznym językiem określa się jako nowotwory ośrodkowego układu nerwowego. Za guz mózgu uznaje się nieprawidłowy rozrost komórek w mózgu lub w strukturach do niego przylegających, takich jak nerwy, przysadka mózgowa, szyszynka i opony mózgowo-rdzeniowe (błony pokrywające powierzchnię mózgu).

Guzy mózgu – łagodne, złośliwe i przerzutowe

Guzy (nowotwory) mogą być łagodne lub złośliwe. Nowotwory złośliwe mogą rosnąć, naciekać okoliczne tkanki, a także powodować powstanie przerzutów odległych, czyli w innych narządach. Mówimy wówczas o chorobie nowotworowej, która – bez leczenia – prowadzi zwykle do śmierci. Natomiast guzy łagodne nie mają potencjału dawania przerzutów i nie powodują uogólnionej choroby. Jednak miejscowy wzrost guza może powodować objawy związane z tym, że uciska on struktury organizmu znajdujące się w jego sąsiedztwie.

Istnieje wiele nowotworów mózgu, niektóre rosną bardzo powoli, inne szybko.

Oprócz nowotworów pierwotnych mózgu, czyli takich, które mają swój początek w mózgu, w mózgu mogą występować także guzy przerzutowe, czyli nowotwory innych narządów, które „wysyłają” przerzuty do mózgu. Guzy przerzutowe są najczęściej występującymi złośliwymi nowotworami mózgu.

Nowotwory mózgu – czynniki ryzyka

Nie ma określonych przyczyn guzów mózgu, ale zidentyfikowano czynniki, które mogą się przyczyniać do zwiększenia ryzyka zachorowania na guz mózgu.

Do czynników ryzyka należą:

• starszy wiek – choć guzy mózgu mogą wystąpić u osób w różnym wieku, także u dzieci, to najczęściej występują u osób w starszym wieku
• narażenie na promieniowanie jonizujące, np. radioterapię lub promieniowanie powstałe w wyniku bomby atomowej
• dziedziczne zespoły uwarunkowane genetycznie, takie jak np. neurofibromatoza typu 1 i 2, zespół Lyncha, zespół Li-Fraumeni, zespół von Hippla i Lindaua, rodzinna polipowatość gruczolakowata, zespół Cowdena i zespół Gorlina (zob. Wybrane nowotwory dziedziczne).

Rodzaje guzów mózgu – podział i charakterystyka

Istnieje wiele rodzajów guzów mózgu. Podział opiera się na tym, z jakich komórek jest zbudowany guz. Zwykle nazwy guzów także pochodzą od nazwy komórek, z których pochodzą. Łagodne guzy mózgu mają tendencję do powolnego wzrostu. Złośliwe guzy mózgu zwykle rosną szybko.

Rodzaje guzów mózgu

• Glejaki, guzy glejoneuronalne i nowotwory neuronalne. Glejaki to guzy powstające z komórek glejowych, czyli komórek otaczających i wspierających neurony (komórki nerwowe). Do tej grupy guzów należą m.in: gwiaździak, glejak wielopostaciowy, zwojak, skąpodrzewiak i wyściółczak. Większość nowotworów z tej grupy jest złośliwa, choć są wśród nich także guzy łagodne. Glejak wielopostaciowy jest najczęstszym pierwotnym nowotworem złośliwym mózgu.
• Oponiaki to guzy, które pochodzą z opon mózgowo-rdzeniowych, czyli błon pokrywających mózg i rdzeń kręgowy, a dokładnie z opony pajęczej (pajęczynówki). Oponiaki są zwykle łagodne, choć istnieją też oponiaki złośliwe. Oponiaki są najczęściej występującymi nowotworami łagodnymi mózgu (czytaj więcej: Oponiaki - przyczyny, objawy, leczenie, rokowanie).
• Nowotwory splotu naczyniówkowego powstają w komórkach wytwarzających płyn mózgowo-rdzeniowy, czyli płyn otaczający mózg i rdzeń kręgowy. Nowotwory splotu naczyniówkowego mogą być łagodne lub złośliwe. Rak splotu naczyniówkowego jest nowotworem złośliwym z tej grupy, który występuje częściej u dzieci.
• Nowotwory pochodzenia zarodkowego, które powstają z komórek pozostałych po rozwoju płodowym (pozostałości embrionalnych). Guzy pochodzenia zarodkowego to złośliwe nowotwory mózgu, które najczęściej występują u niemowląt i małych dzieci. Najczęstszym rodzajem nowotworu pochodzenia zarodkowego jest rdzeniak, który zwykle występuje w móżdżku.
• Nowotwory z komórek germinalnych pochodzą z komórek rozrodczych. Komórki rozrodcze znajdują się głównie w jajnikach i jądrach. Czasami jednak mogą znaleźć się w innych częściach ciała, w tym w mózgu. Do nowotworów z komórek germinalnych należą do nich m.in. potworniaki i zarodczaki. Zwykle guzy te są łagodne i występują u dzieci.
• Guzy szyszynki wyrastają z szyszynki, czyli małego narządu znajdującego się w wewnątrz mózgu. Guzy szyszynki mogą być łagodne lub złośliwe. Szyszyniak zarodkowy to złośliwy rodzaj guza szyszynki, który najczęściej występuje u dzieci (zobacz też: Szyszynka – co to za organ i za co odpowiada?).
• Guzy nerwów czaszkowych i przykręgosłupowych to narośla występujące w nerwach i wokół nich. Najczęstszym typem występującym w głowie jest nerwiak nerwu słuchowego (przedsionkowo-ślimakowego), który jest łagodnym nowotworem.
• Nowotwory regionu siodłowego to guzy mózgu, które rosną w przysadce mózgowej i wokół niej, w pobliżu podstawy mózgu. Większość nowotworów tej okolicy jest łagodna. Do guzów tych należy m.in. czaszkogardlak i gruczolak przysadki.
• Inne guzy mózgu, które mogą wywodzić się z różnych tkanek – naczyń krwionośnych, tkance łącznej znajdującej się w mózgu, mięśniach, kościach czaszki. Rodzajem złośliwego nowotworu mózgu jest pierwotny chłoniak ośrodkowego układu nerwowego, który powstaje z tkanki limfatycznej.

Czy łagodne guzy mózgu są niebezpieczne?

Choć łagodne guzy mózgu zwykle rosną powoli i nie powodują powstania przerzutów, to mogą być niebezpieczne i powodować poważne objawy. Dzieje się tak dlatego, że czaszka jest zamkniętą puszką i jeśli w jej środku powstaje jakikolwiek twór, to zajmuje on miejsce, co może skutkować tym, że uciska otaczające go struktury uszkadzając je (np. mózg, który jest delikatny), a także może powodować zwiększenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Dlatego choć nowotwory łagodne, jeśli powstają w innych miejscach ciała (np. na skórze), często nie wymagają leczenia, w przypadku łagodnych guzów mózgu leczenie może być konieczne.

Przerzuty do mózgu

Przerzutowe guzy mózgu, zwane również wtórnymi guzami mózgu, to nowotwory złośliwe, które powstają jako rak w innym miejscu ciała, a następnie dają przerzuty, czyli rozprzestrzeniają się do mózgu. U dorosłych przerzutowe guzy mózgu występują około cztery razy częściej niż pierwotne guzy mózgu. Mogą rosnąć szybko.

Najczęściej występującymi nowotworami złośliwymi, które mogą dawać przerzuty do mózgu są:

• rak piersi
• rak jelita grubego
• rak nerki
• rak płuca
• czerniak.

Nowotwory przerzutowe są zwykle wykrywane u osób chorujących już jakiś czas na nowotwór złośliwy. Rzadko są rozpoznawane przed ogniskiem pierwotnym nowotworu (czyli tym guzem, który daje przerzuty).

Guzy mózgu – objawy

Objawy guza mózgu zależą od jego rozmiarów oraz lokalizacji, a także tempa jego wzrostu.

Najczęstszy objaw guza mózgu - ból głowy

Ból głowy to najczęstszy objaw guzów mózgu. Bóle głowy występują u około połowy osób z guzami mózgu.

Ból głowy wywołany guzem mózgu może mieć różne cechy i bywa różnie odczuwany przez różne osoby. Nie ma jednej konkretnej cechy bólu związanego z guzem mózgu, który pozwala odróżnić go od bólu głowy z innych przyczyn.

Ból głowy wywołany przez guzy mózgu jest często silniejszy rano po przebudzeniu, ale może wystąpić o każdej porze dnia. U niektórych pacjentów ból występuje w nocy i budzi ze snu. Ból głowy związany z guzem mózgu może się nasilać podczas kaszlu lub wysiłku fizycznego.

To, gdzie dokładnie odczuwany jest ból głowy, może być też zależne od lokalizacji guza. Ból głowy, który jest spowodowany guzami znajdującymi się w tylnej części głowy może promieniować do szyi. Jeśli guz mózgu lokalizuje się w przedniej części głowy, to ból może promieniować do okolicy oczu lub zatok.

Ból głowy spowodowany guzem mózgu z czasem pojawia się coraz częściej i ma większe nasilenie.

Należy jednak pamiętać, że ból głowy jest powszechnym objawem występującym u osób w różnym wieku i może być objawem bardzo wielu różnych chorób, a także występować w różnych warunkach u osób zdrowych.

Inne objawy guza mózgu

• nudności lub wymioty,
• zaburzenia widzenia, takie jak rozmyte widzenie, podwójne widzenie lub ubytki w polu widzenia
• zaburzenia czucia, a także parestezje, czyli nieprzyjemne wrażenia, takie jak np. drętwienie, mrowienie, np. twarzy, kończyn
• osłabienie mięśni, niedowłady, które mogą dotyczyć np. jednej kończyny lub jednej strony ciała
• zaburzenia koordynacji ruchowej, niezdarność
• problemy z równowagą
• zaburzenia mowy
• osłabienie
• łatwe męczenie się
• zaburzenia orientacji w codziennych sprawach
• zapominanie, problemy z zapamiętywaniem
• trudności w wykonywaniu nawet prostych, codziennych czynności
• zmiany osobowości i zmiana zachowania
• napady padaczkowe (z utratą przytomności, drgawkami lub bez, czasem mające postać np. „zawieszania się”)
• zaburzenia słuchu – osłabienie słuchu, ale także pisk, szumy uszne
• zawroty głowy
• uczucie nadmiernego głodu i przyrost masy ciała

Zwykle w przypadku łagodnych guzów mózgu objawy rozwijają się powoli, w ciągu miesięcy, a nawet lat i przez dłuższy czas mogą być na tyle subtelne, że nie są zauważone przez pacjenta.

Złośliwe nowotwory mózgu powodują szybko narastające objawy, w ciągu dni lub tygodni.

Guz mózgu – objawy psychiczne

Guzy mózgu, w zależności od lokalizacji, rodzaju i zaawansowania mogą powodować objawy psychiczne, czyli widoczne w zachowaniu pacjenta. Objawy te mogą być bardzo różne i obejmować np. drażliwość, niecierpliwość, nadpobudliwość lub przeciwnie – ospałość, apatię. U niektórych osób pojawiają się zachowania bardzo nietypowe dla danej osoby, co przez otoczenie może być odbierane jako nagła i widoczna zmiana stylu bycia.

Guzy mózgu – diagnostyka

Jeśli lekarz będzie podejrzewał u pacjenta guza mózgu, to skieruje go do neurologa, który wykona badanie neurologiczne, w którym może ocenić funkcjonowanie zmysłów, równowagę, koordynację ruchową, siłę mięśniową oraz odruchy. Następnie w razie potrzeby skieruje pacjenta na badania dodatkowe, w pierwszej kolejności na badania obrazowe, czyli tomografię komputerową (TK) lub metodą rezonansu magnetycznego (MRI) głowy. Na tej podstawie lekarz może zwykle zaplanować dalsze postępowanie, czyli biopsję guza lub operację.

Biopsja i badanie histopatologiczne w diagnostyce guzów mózgu

To, czy najpierw wykona się biopsję guza czy od razu operacyjne usunięcie guza, zależy od wielu czynników, m.in. tego, jakiego rodzaju jest to guz (choć należy pamiętać, że dokładny rodzaj guza, czyli określenie komórek, z których pochodzi guz, jest możliwe dopiero po badaniu histopatologicznym), gdzie jest zlokalizowany, jakiej jest wielkości i jaki jest do niego dostęp. Biopsja polega na tym, że najpierw wierci się mały otwór w czaszce, a następnie przez niego wprowadza cienką igłę, którą pobiera się próbkę. Badanie histopatologiczne jest kluczowym elementem w diagnostyce każdego nowotworu i pozwala na ustalenie rozpoznania, z jakim dokładnie guzem mamy do czynienia. Jest wykonywane z materiału pobranego podczas biopsji lub operacji usunięcia guza.

Guzy mózgu – leczenie

Leczenie guza mózgu zależy przede wszystkim od tego, czy jest to nowotwór łagodny czy złośliwy. Dysponujemy obecnie wieloma możliwościami terapeutycznymi, które są dobierane dla konkretnego pacjenta w zależności od rodzaju guza, jego wielkości, stopnia zaawansowania i lokalizacji guza mózgu. Podczas ustalania, jaka jest optymalna ścieżka leczenia dla danego pacjenta bierze się także pod uwagę wiele czynników, takich jak potencjalne korzyści i ryzyko związane z leczeniem, objawy, które powoduje guz oraz stan zdrowia i preferencje pacjenta.

Należy też pamiętać, że nie zawsze leczenie jest konieczne od razu. Łagodne guzy mózgu, które są małe i nie powodują objawów (a są wykrywane w badaniach obrazowych głowy wykonywanych z innego powodu) mogą nie wymagać leczenia, a jedynie monitorowania w badaniach obrazowych, aby śledzić ich potencjalny wzrost. U niektórych osób łagodne guzy nie rosną lub rosną tak powoli i są w takiej lokalizacji, że leczenie nigdy nie jest konieczne. U innych osób z guzami łagodnymi leczenie może się okazać konieczne dopiero po wielu latach od momentu zdiagnozowania guza.

Do metod leczenia guzów mózgu należą:

• Leczenie chirurgiczne, czyli operacja usunięcia guza. W przypadku łagodnych guzów mózgów jest to zwykle podstawowa i wystarczająca metoda leczenia, jeśli guz udaje się usunąć w całości. Nie zawsze jest to jednak możliwe, ponieważ niektóre guzy są zlokalizowane w takim miejscu, że jest to trudne lub znajdują się blisko ważnych ośrodków w mózgu, których ewentualne uszkodzenie mogłoby być dla pacjenta większym problemem niż sam guz. Podobnie jest w przypadku nowotworów złośliwych – często nie można ich usunąć w całości, ale operacja może zmniejszyć objawy i pomóc wydłużać życie. Należy pamiętać, że operacje mózgu są obarczone ryzykiem powikłań.
• Radioterapię stosuje się zwykle jako leczenie uzupełniające nowotworów złośliwych mózgu po operacji lub gdy operacja nie jest możliwa.
• Radioterapia (radiochirurgia) stereotaktyczna, która pozwala na bardzo precyzyjne podanie promieniowania wprost do guza minimalizując ryzyko uszkodzenia zdrowych tkanek; do metod radiochirurgii należą m.in. gamma knife (nóż gamma) i terapia protonowa, czyli nowoczesna metoda wykorzystująca promieniowanie protonowe.
• Chemioterapia, czasem stosowana równolegle z radioterapią
• Terapia celowana, czyli leki, które działają tylko na komórki nowotworowe, wykorzystując to, że mają one określone cechy.

Ponadto konieczne może być leczenie objawowe w zależności od objawów, które powoduje guz. Może ono obejmować np. leczenie napadów padaczkowych.

Rehabilitacja po leczeniu guza mózgu

Po leczeniu guzów mózgu konieczna może być rehabilitacja, czyli m.in.:

• fizjoterapia, w celu przywrócenia utraconych funkcji motorycznych albo siły mięśniowej
• terapia zajęciowa pomagająca w powrocie do codziennych aktywności i pracy
• terapia mowy, jeśli występują problemy z mówieniem.

Pomocna może być również psychoterapia i wsparcie psychoonkologa. Ponadto ulgę i poprawę samopoczucia mogą przynieść metody komplementarne, takie jak np. medytacja, muzykoterapia, arteterapia, ćwiczenia relaksacyjne, joga i wszelkie inne formy aktywności, które korzystnie wpływają na danego pacjenta.

Guzy mózgu – monitorowanie po leczeniu

Monitorowanie po leczeniu obejmuje zwykle wizyty kontrolne i badania obrazowe w określonych odstępach czasu. Należy także być uważnym na to, czy nie pojawiają się objawy, które mogłyby świadczyć o ewentualnej wznowie (zobacz: Guz mózgu – objawy). Należy wówczas niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Guzy mózgu – wznowa

U części osób może dojść do wznowy. Leczenie wznowy jest podobne jak leczenie guza wykrytego po raz pierwszy.

Należy wziąć pod uwagę, że onkologia jest bardzo dynamicznie rozwijającą się dziedziną i ciągle pojawiają się nowe metody leczenia nowotworów. Ponadto, prowadzi się wiele badań klinicznych, które mogą być szansą dla pacjentów.

Guzy mózgu – zapobieganie

Nie ma sposobu, aby zapobiec powstawaniu guzów mózgu, ponieważ nie ma jednego określonego czynnika, który powoduje guzy mózgu.

Osoby, u których występuje zwiększone ryzyko wystąpienia guza mózgu, np. z powodu dziedzicznych zespołów genetycznych powinny porozmawiać z lekarzem o możliwości wykonywania badań przesiewowych, aby wykryć ewentualnego guza na wczesnym etapie.

Guz mózgu – rokowania

Nie da się określić rokowania w odniesieniu do guzów mózgu, ponieważ guzy mózgu to duża grupa chorób o zróżnicowanym przebiegu. Ogólnie, w przypadku łagodnych nowotworów rokowanie jest lepsze niż w przypadku nowotworów złośliwych. Należy także pamiętać, że na to, jaki będzie przebieg choroby, wpływa bardzo dużo czynników, a przebieg choroby jest różny u różnych osób. Najbardziej wiarygodnym źródłem wiedzy na ten temat dla pacjenta jest lekarz prowadzący, ponieważ zna on sytuację pacjenta i może przybliżyć potencjalne rokowania.