Potrzebny krajowy program PrEP

Trwają rozmowy z resortem zdrowia dotyczące wprowadzenia krajowego programu profilaktyki przedekspozycyjnej – poinformował prof. Miłosz Parczewski podczas posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS.

Posiedzenie Parlamentarnego Zespołu ds. Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania Aids, 8 lipca 2025 r. Fot. Sejm

• Od maja w ramach POZ dostępne jest testowanie anty-HIV testem przesiewowym IV generacji
• Krajowe Centrum ds. AIDS opracowało „Kompendium wiedzy HIV/AIDS dla lekarzy POZ”
• W Polsce z PrEP korzysta 3-5 tys. osób, a barierą jest brak wiedzy zarówno w populacji narażonej, jak i wśród pracowników ochrony zdrowia
• Jesteśmy jednym z niewielu krajów w Europie, który nie ma krajowego programu profilaktyki przedekspozycyjnej
• Po 2022 r. nastąpiła poprawa w zgłaszaniu nowych przypadków zakażeń – podczas pandemii opóźnienia w raportowaniu wynosiły ok. 17-18%
• Polska po ponad dziesięciu latach powróciła do rady programowej UNAIDS

Konsultant krajowy ds. chorób zakaźnych prof. Miłosz Parczewski poinformował, że na świecie z HIV żyje 40 mln osób, a rocznie dochodzi do 1,3 mln zakażeń. W krajach Europy Zachodniej zdiagnozowanych jest ok. 90% zakażonych osób, w krajach Europy Środkowej – 85%, a w krajach Europy Wschodniej – 78%. W Polsce niezdiagnozowanych pozostaje 18-22% osób zakażonych, a 15% zdiagnozowanych jest nieleczonych.

Prof. Parczewski zaznaczył, że celem UNAIDS (The Joint United Nations Programme on HIV and AIDS) jest doprowadzenie do sytuacji, w której 95% osób jest świadomych swojego zakażenia, 95% osób świadomych zakażenia jest leczonych, a 95% osób leczonych ma niewykrywalną wiremię. Sumarycznie 83% osób zakażonych HIV powinno mieć niewykrywalną wiremię.

Testowanie w POZ

Konsultant krajowy przypomniał, że od maja testowanie anty-HIV testem przesiewowym IV generacji dostępne jest w ramach POZ. Testowanie proponowane jest w czterech grupach wskazań:

• Choroby/stany kliniczne lub odchylenia laboratoryjne związane z niedoborem odporności,
• W wywiadzie występują czynniki związane z wyższym ryzykiem zakażenia,
• Przynajmniej jednokrotnie każdej osobie włączanej do opieki, która migrowała z krajów o średniej i wysokiej częstości występowania zakażenia HIV (Afryka subsaharyjska, kraje Ameryki Południowej, Ukraina, Białoruś, Rosja i inne zgodnie z danymi WHO),
• W przypadku ciąży, jeśli testowanie nie zostało przeprowadzone (badanie zalecane również u partnera ciężarnej), oraz u wszystkich noworodków urodzonych przez matki, które nie poddały się badaniu w kierunku HIV przed ciążą lub podczas jej trwania.

W związku z wprowadzeniem testowania w kierunku HIV w POZ, Krajowe Centrum ds. AIDS opracowało moduł e-learningowy pn. „Kompendium wiedzy HIV/AIDS dla lekarzy POZ”. W Kompendium zostały przygotowane materiały poruszające m.in. kwestie dotyczące: roli lekarza rodzinnego w profilaktyce HIV/AIDS/STIs, możliwości poprawy diagnostyki osób żyjących z HIV oraz zapobiegania zakażeniom, interpretacji wyników testów przesiewowych, profilaktyki farmakologicznej, rozmowy z pacjentem, zarówno przed, jak i po teście w kierunku HIV, najczęściej występujących zakażeń przenoszonych drogą płciową oraz rozwiązań systemowych wobec HIV/AIDS.

Krajowy program PrEP

Z profilaktyki przedekspozycyjnej (PrEP) na świecie korzysta ponad 8 mln osób – największą popularnością cieszy się ona w USA i krajach tzw. globalnego południa (m.in. Brazylia, kraje Afryki subsaharyjskiej). W Polsce z PrEP korzysta 3-5 tys. osób, a barierą jest brak wiedzy zarówno w populacji narażonej, jak i wśród pracowników ochrony zdrowia. Ponadto jesteśmy jednym z niewielu krajów w Europie, który nie ma krajowego programu profilaktyki przedekspozycyjnej. Prof. Parczewski poinformował, że trwają rozmowy z resortem zdrowia dotyczące wprowadzenia takiego programu.

Prof. Parczewski zaznaczył, że dostęp do PrEP powinny mieć zapewnione zarówno osoby heteroseksualne, populacja MSM, jak i populacja osób migrujących. Podczas dyskusji pojawił się postulat rozszerzenia programu także o poradnie ginekologiczne. Ekspert zgodził się z tym pomysłem, choć zaznaczył, że wdrożenie programu może odbywać się wieloetapowo, a poradnie ginekologiczne zostaną włączone do niego na dalszym etapie, aby „system był trenowany na poradniach, które już trochę na ten temat wiedzą”.

Dr n. o zdr. Marta Niedźwiecka-Stadnik z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH-PIB poinformowała, że szacunkowo w Polsce z HIV żyje ok. 22,7 tys. osób. Po 2022 r. nastąpiła poprawa w zgłaszaniu nowych przypadków zakażeń – podczas pandemii opóźnienia w raportowaniu wynosiły ok. 17-18%, natomiast w latach 2023–2024 już tylko ok. 4%. – Choć opóźnienia występowały, to wzrost liczby zakażeń jest realny i wynika też z innych przyczyn – dodała. W latach 2019-2024 nastąpił również wzrost zgłaszalności zakażeń z mniejszych powiatów, wynoszący ok. 20%.

Polska w radzie UNAIDS

Dyrektor Krajowego Centrum ds. AIDS Anna Marzec-Bogusławska zaznaczyła, że Polska po ponad dziesięciu latach powróciła do rady programowej UNAIDS, co jest istotne w kontekście sytuacji epidemiologicznej w kraju. Dodała, że nowy rząd USA znacznie ograniczył działanie United States President's Emergency Plan For AIDS Relief (PEPFAR) i United States Agency for International Development (USAID), a także wycofał finansowanie Globalnego Funduszu na rzecz Walki z AIDS, Gruźlicą i Malarią. W związku z tym zmianie uległa dostępność PrEP-u oraz możliwości leczenia i diagnostyki m.in. w Ukrainie.

– Rolą Polski w radzie programowej UNAIDS jest dążenie do zapewnienia konsensusu międzynarodowego, aby kraje nie wycofywały pomocy finansowej, bo jeśli coś stanie się z leczeniem na Ukrainie (na początku wojny było tam leczonych 126 tys. osób a drugie tyle nie miało dostępu do leczenia), to będziemy mieli tych pacjentów w Polsce. Żaden system nie wytrzyma takiego napływu pacjentów – stwierdziła.

Działalność PKD i większy budżet

W Polsce działa 28 Punktów Konsultacyjno-Diagnostycznych, w których można bezpłatnie, anonimowo i bez skierowania wykonać test w kierunku nie tylko HIV, ale też testy przesiewowe w kierunku kiły i HCV. W 2024 r. w PKD wykryto 471 zakażeń HIV, z tego w populacji MSM 53%, a w populacji osób heteroseksualnych – 29%. Do końca czerwca 2025 r. w PKD wykonano 19 782 badania i wykryto 207 zakażeń. Odsetek wykrytych zakażeń HIV w odniesieniu do liczby osób zgłaszających się do PKD w 2024 r. wyniósł 1,16. W okresie od 24 lutego 2022 r. do końca 2024 r. obywatele Ukrainy wykonali 4473 testy w kierunku HIV, z czego 238 testów miało wynik pozytywny.

Anna Marzec-Bogusławska zaznaczyła, że działalność Centrum ma „pełne zrozumienie ze strony Ministerstwa Zdrowia”. – Minister Leszczyna zwiększyła budżet Centrum z 2,8 do 5 mln zł – poinformowała. – Dlatego w tym roku mogliśmy ogłosić konkurs na wykonywanie testów w systemie akcyjnym (podczas festiwali, imprez plenerowych itd.). Mamy 11 ofert i będziemy je rozpatrywać.