Zakażenie V. cholerae w Polsce – nie panikujmy, to nic nadzwyczajnego

W niedzielę 20 lipca 2025 r. polskie media obiegła wzbudzająca emocje wiadomość, że w naszym kraju stwierdzono przypadek cholery u osoby, która nie wyjeżdżała za granicę. Czy faktycznie jest się czego bać?

Fot. Istockphoto.com

• V. cholerae, podobnie jak inne bakterie z rodzaju Vibrio, są powszechne w środowisku, zasiedlają przede wszystkim zbiorniki i cieki słodkowodne lub o lekkim zasoleniu
• Większość szczepów jest niepatogenna dla człowieka lub może powodować zachorowania o łagodnym przebiegu
• Zmiany, jakie się dokonały na przestrzeni lat i wieków spowodowały, że obecnie prawdopodobieństwo lokalnego zakażenia toksykogennym szczepem V. cholerae na terenie Polski jest małe
• Zakażenia V. cholerae w Polsce to nic nadzwyczajnego. Jednak należy mieć na uwadze fakt, że zakażenia mogą przybierać ciężki przebieg, a nadchodząca fala upałów może znacząco wpłynąć na ryzyko zakażeń

Do szpitala w Stargardzie została przyjęta kobieta w starszym wieku z nasiloną biegunką, która doprowadziła u niej do dużego odwodnienia i ostrej niewydolności nerek. W wykonanym badaniu kału metodą PCR stwierdzono obecność genów V. cholerae. Konsultant krajowy w dziedzinie chorób zakaźnych prof. Miłosz Parczewski poinformował, że stwierdzenie obecności materiału genetycznego V. cholerae w stolcu stanowi podstawę do wysnucia podejrzenia cholery, ale żeby jednoznacznie potwierdzić tę chorobę, należy jeszcze wykazać, iż jest to szczep produkujący toksynę choleryczną. Metoda, jaką zastosowano w diagnostyce u tej pacjentki, nie pozwalała na określenie, czy jest to szczep toksynotwórczy, a jedynie na stwierdzenie obecności wybranych genów tego gatunku przecinkowców w kale. Na odpowiedź, czy pacjentka faktycznie zachorowała na cholerę, należy jeszcze poczekać. Ponieważ jednak jest to choroba o szczególnym znaczeniu epidemiologicznym, konieczne było zachowanie ostrożności i wdrożenie działań prewencyjnych, nawet jeśli się okaże, co jest wielce prawdopodobne, że u pacjentki doszło do zakażenia rodzimym niecholerycznym szczepem V. cholerae.

Cholera to zagrażająca życiu choroba zakaźna, przenoszona drogą fekalno-oralną, objawiająca się bardzo nasiloną biegunką powodującą skrajne odwodnienie. Wywołują ją toksynotwórcze szczepy przecinkowca cholery, ruchliwej Gram-ujemnej bakterii w kształcie przecinka. Za przebieg kliniczny cholery odpowiada toksyna choleryczna. Produkują ją w jelicie cienkim tylko szczepy zakażone fagiem CTXφ, który zawiera geny kodujące podjednostki A i B toksyny cholerycznej; po zakażeniu bakterii dochodzi do integracji materiału genetycznego faga z chromosomem bakteryjnym^1-4.

V. cholerae to gatunek bakterii o dużym zróżnicowaniu genetycznym, obejmuje >200 grup serologicznych. Klasyfikuje się je na podstawie różnic w strukturze antygenu O lipopolisacharydu. Chociaż serotyp nie koreluje bezpośrednio ze zdolnością do wywoływania cholery, stosowanie tych oznaczeń nadal jest używane, ponieważ toksynotwórcze szczepy, powodujące cholerę należą przede wszystkim do serogrup O1 i O139 (opisywano również lokalne epidemie wywołane szczepami z innych serogrup). Pozostałe szczepy określane zwykle jako „non-O1/non-O139” lub „niecholeryczne” zwykle są niepatogenne dla ludzi, ale mogą też powodować zakażenia, głównie przewodu pokarmowego o rożnym nasileniu, a nawet sepsę.

Ryc. 2. Dziennik ustaw i rozporządzeń krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim. Instrukcya o cholerze. 1892; fot. W. Rymer, archiwum prywatne

V. cholerae, podobnie jak inne bakterie z rodzaju Vibrio, są powszechne w środowisku, zasiedlają przede wszystkim wody słodkowodne lub o lekkim zasoleniu. Temperatura wody ma wpływ na ich rozwój. W krajach o umiarkowanym klimacie obserwuje się sezonowość – w miesiącach letnich, gdy temperatura wody przekracza 20°C, znacząco wzrasta liczba bakterii w środowisku, częściej też dochodzi do kolonizacji zwierząt wodnych (m.in. mięczaków spożywanych jako owoce morza i będących źródłem zakażeń) i lądowo-wodnych (m.in. owady, ptaki, ssaki). Obserwuje się też wzrost liczby zachorowań powodowanych przez Vibrio spp., w tym szczepami non-O1/O139 V. cholerae, u ludzi, a fale upałów dodatkowo potęgują ten efekt^5-7.

Większość szczepów jest niepatogenna dla człowieka lub może powodować zachorowania o łagodnym przebiegu. Jednak u osób z czynnikami ryzyka, takimi jak np. stan immunusopresji, starszy wiek czy choroby przewlekłe, zakażenie może przybiegać ciężko, a nawet prowadzić do zgonu².

Spośród czynników wirulencji innych niż toksyna choleryczna, które mogą powodować objawy ze strony przewodu pokarmowego, wykazano, że V. cholerae może produkować termostabilną enterotoksynę podobną do toksyny produkowanej przez enterotoksyczne szczepy Escherichia coli. Szczepy te powodują biegunkę u ludzi, niekiedy o ciężkim przebiegu, ale nie cholerę. Spośród innych wymienia się również: układ wydzielniczy typu III, który zidentyfikowano również u innych patogenów powodujących biegunkę (takich jak Shigella spp., Salmonella spp., czy enteropatogenna E. coli) czy różne produkty pozakomórkowe (cytolizyny, hemolizyny, toksyny RTX i inne), których rola w patogenezie pozostaje jeszcze nieznana^8,9.

Czy do zakażeń V. cholerae może dochodzić na terenie Polski?

Ryc. 1. Cmentarz choleryczny w Niżnej Łące; fot. W. Rymer, archiwum prywatne

Jak najbardziej tak. W przeszłości występowały nawet epidemie cholery¹⁰, o czym przypominają choćby stare cmentarze (ryc. 1). Wydawano nawet akty prawne ułatwiające zwalczanie epidemii (ryc. 2). Jednak zmiany, jakie się dokonały na przestrzeni lat i wieków, przede wszystkim znacząca poprawa warunków higieniczno-sanitarnych oraz powszechny dostęp do zdatnej do picia wody, spowodowały, że obecnie prawdopodobieństwo zakażenia cholerycznym szczepem V. cholerae na terenie Polski jest skrajnie małe. Narażone są przede wszystkim osoby podróżujące za granicę, do regionów endemicznych (Szczepienia przeciwko cholerze przed podróżą). Natomiast istnieje narażenie na zakażenie Vibrio spp., w tym V. cholerae, inne niż powodujące cholerę. Opisywano już wcześniej przypadki zakażeń szczepami non-O1/O139 na terenie naszego kraju, także w Warszawie¹¹. Badania środowiskowe wykazują, że w niektórych rzekach i zbiornikach słodkowodnych, również w Bałtyku, są izolowane Vibrio spp., w tym V. cholerae non-O1/O139¹². Według Geoportalu ECDC, który podaje aktualne ryzyko narażenia na zakażenia Vibrio spp. na terenie Europy (https://geoportal.ecdc.europa.eu/vibriomapviewer/) – ryzyko zakażenia w basenie Morza Bałtyckiego, także na polskim wybrzeżu, jest istotne. 19 lipca oceniono je jako małe, ale prognozowany jest jego wzrost w nadchodzących dniach do średniego, szczególnie w obrębie województwa zachodniopomorskiego oraz Zatoki Gdańskiej.

A zatem – zakażenia V. cholerae w Polsce to nic nadzwyczajnego. Jednak należy mieć na uwadze fakt, że zakażenia mogą przybierać ciężki przebieg, a nadchodząca fala upałów może znacząco wpłynąć na ryzyko zakażeń. Warto też pamiętać, że w Polsce istnieje ryzyko zakażenia także innymi potencjalnie groźnymi dla zdrowia i życia gatunkami Vibrio spp., w tym Vibrio vulnificus.