Salmonelloza to choroba wywołana przez bakterie Salmonella, która objawia się nudnościami, wymiotami, biegunką, a także kurczowymi bólami brzucha oraz gorączką. Zwykle salmonelloza ustępuje bez leczenia w ciągu kilku dni. W zapobieganiu salmonellozie największe znaczenie ma przestrzeganie zasad higieny oraz odpowiednia obróbka cieplna żywności – jajek, mięsa, owoców morza, mleka.
Bakteria Salmonella - co to takiego?
Bakterie z rodzaju Salmonella są średniej wielkości, Gram-ujemnymi pałeczkami, które nie wytwarzają zarodników, natomiast mają zdolność przeżywania wewnątrz zakażonych komórek, a ponadto nie niszczy ich zamrożenie. Bakterie te bytują zarówno u ludzi, jak i u zwierząt, i wywołują różne postacie kliniczne chorób. Najgroźniejsze pałeczki duru brzusznego (Salmonella typhi) oraz paradurów (Salmonella paratyphi) namnażają się jedynie w organizmie człowieka i wywołują bardzo ciężką chorobę zakaźną – dur brzuszny, czyli gorączkę durową. Z kolei salmonelle niedurowe, Salmonella bongori i niezliczone odmiany serologiczne pałeczek Salmonella enterica kolonizują przewód pokarmowy licznych gatunków zwierząt i są chorobotwórcze dla ludzi, u których wywołują zapalenie żołądka i jelit, czyli ostrą salmonellozę, klasyfikowaną czasem jako zatrucie pokarmowe.
Dotychczas odkryto ponad 2500 odmian serologicznych pałeczek Salmonella, którym tradycyjnie nadawano nazwy od miast, w których je zidentyfikowano.
Salmonella - przyczyny
Wszystkie zakażenia pałeczkami Salmonella zaczynają się od ich spożycia z zanieczyszczonym pokarmem lub wodą. Do zakażenia potrzeba dużej liczby bakterii, od 1000 do 1 000 000, dlatego zwiększona podatność na salmonellozy dotyczy osób o zmniejszonej kwasowości soku żołądkowego (niemowlęta, osoby przyjmujące leki zobojętniające), z zaburzoną florą bakteryjną jelit po antybiotykach lub z uszkodzoną barierą jelitową (np. zapalne choroby jelit, operacje chirurgiczne przewodu pokarmowego).
Jak często dochodzi do zakażenia bakterią Salmonella?
Salmonellozy są bardzo częste. W Polsce rocznie stwierdza się około 17 przypadków zachorowania na 100 000 osób rocznie. Podobną liczbę zachorowań odnotowuje się w całej Unii Europejskiej.
Salmonellozy są ważne jako przyczyna biegunki podróżnych. W klimacie tropikalnym salmonellozy występują najczęściej w porze deszczowej, a w klimacie umiarkowanym w miesiącach ciepłych i wówczas wywołują epidemie zatruć pokarmowych. Zachorowalność i śmiertelność z powodu salmonelloz są najwyższe wśród osób w podeszłym wieku, niemowląt oraz chorych w immunosupresji (w tym zakażonych HIV oraz z innymi infekcjami, które powodują upośledzenie funkcji układu odpornościowego, takich jak bartonelloza czy malaria). W odróżnieniu od duru brzusznego, gdzie źródłem choroby jest człowiek, źródłem zakażenia niedurowymi pałeczkami Salmonella są liczne zwierzęta i produkty spożywcze pochodzenia zwierzęcego, najczęściej jaja, drób, niedogotowane lub niedosmażone mięso mielone, nabiał oraz świeża żywność zanieczyszczona odchodami zwierząt (np. sałata).
Salmonella – jak się można zakazić?
W latach 80.–90. XX wieku najczęstszą przyczyną zakażenia Salmonellą były kurze jaja, dlatego Salmonella jest najczęściej kojarzona z potrawami zawierającymi jaja, np. ciastami z kremami. Kury zakażają się od innych ptaków lub w drodze kontaktu z gryzoniami i ich odchodami. Co ciekawe, chore kury nioski, cierpiące na zakażenie jajników i jajowodów przez Salmonella enteritidis, zakażają jaja jeszcze przed powstaniem skorupki, zatem mycie jaj czy ich dezynfekcja z zewnątrz stanowią nieskuteczną metodę zapobiegania salmonellozie, której zapobiega jedynie właściwa obróbka cieplna jaj przed spożyciem. W konsekwencji do niedawna większość wybuchów zachorowań była wywołana przez spożycie surowych jaj lub produktów spożywczych zawierających jaja niepoddane dostatecznej obróbce cieplnej. Dopiero poprawa warunków sanitarnych na fermach drobiu i w zakładach przemysłu spożywczego oraz edukacja pracowników zatrudnionych przy żywności przyniosły zmniejszenie liczby zachorowań.
Przyczyny epidemii salmonelloz stanowiły w ostatnich latach: mleko, odżywki dla niemowląt, produkty zawierające mleko w proszku oraz inne wysoko przetworzone produkty żywnościowe. Duże epidemie były też związane ze świeżą żywnością, taką jak mieszanki sałat oraz pomidory. Produkty te mogą zostać skażone odchodami w jednym miejscu, np. tylko u jednego lokalnego producenta, ale następnie są mieszane celem ujednolicenia jakości i dystrybuowane po całej sieci handlowej, co jest przyczyną masowych zatruć. Niektóre przypadki salmonelloz są wynikiem kontaktu z gadami i płazami, np. wężami, żółwiami czy jaszczurkami hodowanymi jako zwierzęta domowe. Zakażenia te częściej powodują konieczność hospitalizacji i częściej występują u niemowląt niż infekcje pochodzące z innych źródeł.
Podsumowując, bakterie Salmonella żyją w jelitach ludzi, zwierząt i ptaków. Większość ludzi zaraża się nimi poprzez spożycie żywności lub wody zanieczyszczonej odchodami.
Żywność, która jest najczęściej skażona pałeczkami Salmonella to:
- surowe mięso i owoce morza
- surowe lub niedogotowane jajka. Zakażeniom za pośrednictwem jaj można zapobiec przez ich gotowanie aż do całkowitego ścięcia się żółtka oraz poprzez pasteryzację potraw z jaj.
- niepasteryzowane produkty mleczne. Proces pasteryzacji zabija szkodliwe bakterie, w tym pałeczki Salmonella.
- owoce i warzywa. Do zanieczyszczenia warzyw lub owoców może dojść podczas nawadniana na polu lub przemysłowego mycia wodą skażoną Salmonella.
- różne surowe produkty spożywcze, które zostaną skażone podczas przygotowywania jedzenia, np. w kuchni sokami z surowego mięsa.
Inne źródła zakażenia bakteriami Salmonella:
- brak higieny przy przygotowywaniu żywności – niemycie dokładnie rąk po skorzystaniu z toalety lub zmianie pieluchy lub po kontakcie ze skażoną żywnością
- dotykanie skażonych Salmonella powierzchni (np. takich, na których leżało skażone mięso), a potem wkładanie palców do ust
- zwierzęta domowe, zwłaszcza ptaki i gady, które mogą przenosić bakterie Salmonelli na piórach, futrze, skórze lub w odchodach. Niektóre karmy dla zwierząt domowych mogą być skażone i mogą zarażać zwierzęta.
Ryzyko zakażenia Salmonella jest większe w przypadku podróży do krajów, w których nie ma czystej wody pitnej i odpowiedniego odprowadzania ścieków.
Czynniki ryzyka zakażenia pałeczkami Salmonella
Czynniki, które mogą zwiększać ryzyko zakażenia pałeczkami Salmonella obejmują:
- podróże do krajów rozwijających się, gdzie panują złe warunki sanitarne
- kontakt ze zwierzętami i ich odchodami, zwłaszcza ptakami i gadami
- choroby układu pokarmowego, takie jak zapalenia jelit
- przyjmowanie niektórych leków, np. niedawna antybiotykoterapia lub przyjmowanie leków zobojętniających kwas solny
- stany upośledzonego działania układu odpornościowego, np. u osób przyjmujących glikokortykosteroidy lub inne leki zmniejszające odporność (np. po przeszczepieniach narządów), u chorych na HIV/AIDS.
W jakiej temperaturze giną bakterie Salmonella?
Bakterie Salmonella giną w temperaturze 100°C.
Zakażenie Salmonellą – objawy
Zakażenia pałeczkami Salmonella najczęściej przebiegają jako ostre zapalenie żołądka i jelit, czyli ostra biegunka, której nie da się łatwo odróżnić na podstawie samych objawów od innych biegunek bakteryjnych. Po 6-48 godzinach od spożycia skażonego pokarmu lub wody pojawiają się nudności, wymioty i biegunka. Chorzy często skarżą się na kurczowe bóle brzucha oraz gorączkują do 39°C. Stolce biegunkowe są zwykle luźne, niezbyt obfite i najczęściej nie zawierają krwi. W niektórych przypadkach mogą występować obfite wodniste stolce z domieszką krwi albo krwawa biegunka, taka jak w przypadku czerwonki bakteryjnej. Rzadko salmonelloza powoduje objawy przypominające zapalenie wyrostka robaczkowego lub nieswoiste zapalenie jelit.
Ostra salmonelloza jest zwykle chorobą o samoograniczającym się przebiegu. Biegunka ustępuje w ciągu 3–7 dni, a gorączka normalizuje się ciągu 72 godzin. Posiewy stolca dają dodatnie wyniki przez 4–5 tygodni po przechorowaniu, a w rzadkich przypadkach (<1%) dochodzi do rozwoju przewlekłego nosicielstwa, które może się utrzymywać przez ponad rok.
Salmonella – leczenie
W większości przypadków zakażenie Salmonella nie wymaga konkretnego leczenia, jedynie należy zadbać o odpowiednie nawodnienie. Jeśli dojdzie do poważnego odwodnienia, to konieczna może być pilna pomoc medyczna lub hospitalizacja i dostarczenie płynów dożylnie (w kroplówkach).
W leczeniu salmonellozy z reguły nie zaleca się stosowania antybiotyków, gdyż nie są konieczne, natomiast mogą przedłużać okres nosicielstwa. Hospitalizacji i leczenia antybiotykami podawanymi dożylnie mogą wymagać niemowlęta, osoby w podeszłym wieku i osoby z obniżoną odpornością (np. biorcy przeszczepów, osoby zakażone HIV), którzy są szczególnie narażeni na odwodnienie i rozsiew zakażenia, czyli rozprzestrzenienie się infekcji poza jelita. Przechorowanie ostrej salmonellozy zwiększa ryzyko rozwoju dyspepsji czynnościowej oraz zespołu jelita drażliwego.
Co robić, aby nie zakazić innych salmonellą?
Osoby z salmonellozą powinny:
- dokładnie myć ręce wodą z mydłem co najmniej przez 20 sekund przed kontaktem z innymi, po skorzystaniu z toalety
- nie dzielić się jedzeniem z innymi
- nie przygotowywać ani nie podawać jedzenia innym
- pozostać w domu do czasu wyzdrowienia
- nie pływać ani nie zanurzać się we wspólnych zbiornikach wodnych – w tym w basenach, wannach z hydromasażem, jeziorach, stawach lub oceanie – dopóki w pełni nie wyzdrowieją
- nie uprawiać seksu do czasu pełnego wyzdrowienia.
Należy zachować szczególną staranność w przestrzeganiu zasad higieny co najmniej przez dwa tygodnie po ustąpieniu biegunki. Należy wziąć pod uwagę, że osoby z salmonellozą mogą nadal wydalać bakterie w kale po ustąpieniu objawów.
Jak długo trwa zakażenie pałeczką Salmonella?
Większość ludzi wraca do zdrowia w ciągu kilku dni do tygodnia bez leczenia. Ważne jest, aby pamiętać o przyjmowaniu odpowiedniej ilości płynów, żeby zapobiec odwodnieniu.
Salmonella – zapobieganie
Ludzie zwykle zakażają się pałeczkami Salmonella przez skażoną wodę lub żywność. Dlatego też zapobieganie opiera się na przestrzeganiu zasad higieny tak, aby nie dopuścić do dostania się bakterii do organizmu. Do działań takich należą:
- dbanie o higienę rąk, czyli częste mycie rąk, koniecznie po korzystaniu z toalety, kontakcie z odchodami (np. zmienianiu dziecku pieluchy), przed przygotowaniem jedzenia
- przestrzeganie bezpiecznej obróbki żywności, czyli niespożywanie surowego mięsa i jaj
- zachowanie bezpieczeństwa w kontakcie ze zwierzętami
- picie pasteryzowanego mleka i soków
- zachowanie ostrożności podczas pływania – nie należy połykać wody podczas pływania w basenach, jeziorach lub innych zbiornikach wodnych.
Wszystkie przypadki salmonelloz należy zgłaszać lokalnym stacjom sanitarno-epidemiologicznym, gdyż dochodzenie epidemiologiczne prowadzone przez służby sanitarne pomaga zidentyfikować i opanować źródło zakażenia.
Czy salmonelloza jest śmiertelna?
U większości zdrowych osób dochodzi do wyzdrowienia w ciągu kilku dni. Jednak u niektórych osób może dojść do ciężkiego przebiegu zakażenia, a nasilona biegunka może powodować odwodnienie, co jest niebezpieczne dla zdrowia i życia lub zakażenie może rozsiać się poza jelita, co może prowadzić do sepsy i stanowić zagrożenie życia.
Choroba może mieć cięższy przebieg u dzieci w wieku poniżej 5 lat (a zwłaszcza dzieci poniżej 1 roku), osób starszych (powyżej 65. rż.) oraz osób, których układ odpornościowy nie działa prawidłowo, np. przyjmujących leczenie immunosupresyjne lub chorych na HIV/AIDS.
