Mocznica – krańcowe stadium niewydolności nerek

Mocznica to ostatnie stadium niewydolności nerek. Nerki pracują wówczas tak nieskutecznie, że pojawiają się objawy ze strony większości narządów i układów. Pacjenci z mocznicą zwykle wymagają leczenia nerkozastępczego, czyli dializoterapii lub przeszczepienia nerki.

Co to jest mocznica?

Mocznica to krańcowe stadium niewydolności nerek. Występuje w przewlekłej chorobie nerek, która oznacza utrzymujące się co najmniej 3 miesiące nieprawidłowości budowy lub czynności nerek mające znaczenie dla zdrowia.

Mocznica to stadium G5, w którym we krwi występują – duże stężenia mocznika i kreatyniny, niewyrównana kwasica nieoddechowa (stan, w którym we krwi jest za dużo kwasów lub za mało zasad, a pH krwi spada poniżej normy) oraz powikłania. Pacjenci z mocznicą zwykle wymagają leczenia nerkozastępczego, czyli dializoterapii lub przeszczepienia nerki, co powoduje cofanie się większości objawów mocznicy.

Kryterium rozpoznania mocznicy to przesączanie kłębuszkowe wynoszące <15 ml/min/1,73 m². Wielkość przesączania kłębuszkowego (czyli GFR) oblicza się z odpowiednich wzorów na podstawie wyniku stężenia kreatyniny w surowicy krwi, uwzględniając masę ciała, wiek i płeć.

Mocznica – przyczyny

Ze względu na to, że mocznica jest ostatnim stadium przewlekłej choroby nerek, to jej przyczyny są takie jak przewlekłej choroby nerek. Należą do nich najczęściej:

• cukrzycowa choroba nerek
• pierwotne i wtórne glomerulopatie, czyli choroby kłębuszków nerkowych, np. kłębuszkowe zapalenia nerek
• nadciśnieniowa choroba nerek
• ostre uszkodzenie nerek
• odmiedniczkowe zapalenie nerek
• polekowe uszkodzenia nerek
• wielotorbielowatość nerek dziedziczona autosomalnie dominująco
• nefropatia niedokrwienna, najczęściej miażdżycowa, czyli uszkodzenie nerek na tle niedokrwienia
• tzw. przewlekły zespół sercowo-nerkowy.

Przyczyny rzadsze:

• nefropatia zaporowa, czyli uszkodzenie nerek związane z przeszkodą w odpływie moczu (np. kamień w moczowodzie)
• sarkoidoza
• amyloidozy
• szpiczak plazmocytowy
• mikroangiopatie zakrzepowe, czyli choroby, w których dochodzi do uszkodzenia ścian małych naczyń krwionośnych i tworzenia się zakrzepów w małych naczyniach, także nerek
• zespół Alporta
• nefropatia HIV, czyli uszkodzenie nerek u osób zakażonych HIV
• stan po usunięciu nerki
• kamica odlewowa, czyli duży kamień w nerce zajmujący całą nerkę
• wady wrodzone nerek i układu moczowego
• postępująca utrata czynności nerki przeszczepionej.

Mocznica – objawy

W mocznicy występują objawy ze strony prawie wszystkich układów i narządów.

Należą do nich:

• objawy ogólne, takie jak osłabienie, męczliwość, hipotermia
• objawy skórne - bladość, suchość, szarobrunatny odcień, wybroczyny, świąd
• zaburzenia ze strony układu krążenia - nadciśnienie tętnicze albo niedociśnienie (hipotensja), przerost lewej komory serca, zaburzenia rytmu serca, niewydolność serca, zapalenie osierdzia, przyspieszona miażdżyca, zwapnienia naczyń
• zaburzenia ze strony układu oddechowego – tzw. oddech kwasiczy, czyli pogłębiony i szybki (Kussmaula), mocznicowe zapalenie opłucnej, przekrwienie i obrzęk płuc
• zaburzenia ze strony układu pokarmowego – utrata łaknienia, nudności i wymioty, mocznicowy zapach z ust, zapalenie błony śluzowej żołądka i jelit, wrzód trawienny żołądka lub dwunastnicy, krwawienie z przewodu pokarmowego, ostre zapalenie trzustki, wodobrzusze, niedrożność przewodu pokarmowego (tzw. porażenna)
• zaburzenia czynności układu nerwowego i mięśni – upośledzenie koncentracji i pamięci, ból głowy, nadmierna senność lub bezsenność, zaburzenia zachowania (np. apatia lub drażliwość), depresja, drgawki i śpiączka, zespół niespokojnych nóg (uczucie dyskomfortu w stopach zmuszające do stałego wykonywania ruchów kończynami dolnymi), osłabienie mięśni, drżenie mięśni, kurcze mięśni, przewlekła czkawka, porażenie nerwu strzałkowego, porażenie czterokończynowe w najcięższej postaci neuropatii, zmniejszenie masy i siły mięśni szkieletowych (sarkopenia)
• zaburzenia czynności układu rozrodczego - zaburzenia miesiączkowania (rzadkie miesiączkowanie, brak miesiączki), niepłodność, zaburzenia czynności seksualnych (zmniejszenie popędu płciowego, impotencja)
• zaburzenia morfologii krwi i odporności - niedokrwistość, skaza krwotoczna objawiająca się przedłużonymi krwawieniami z ran oraz skłonnością do powstawania podbiegnięć krwawych (siniaków), obniżona odporność i zwiększone ryzyko zakażeń
• osteoporoza, bóle kości i stawów oraz samoistne złamania kości.

Mocznica – diagnostyka

Mocznica jest ostatnim stadium przewlekłej choroby nerek, którą się zwykle wykrywa na wcześniejszym etapie. Przewlekła choroba nerek może postępować, prowadząc w końcu do mocznicy. Aby ocenić funkcjonowanie nerek, oblicza się wskaźnik przesączania kłębuszkowego GFR, które oblicza się z odpowiednich wzorów na podstawie wyniku stężenia kreatyniny w surowicy krwi, uwzględniając masę ciała, wiek i płeć. GFR poniżej 15 ml/min/1,73 m² oznacza krańcowe stadium niewydolności nerek, czyli mocznicę.

Mocznica – leczenie

Ze względu na to, że mocznica jest krańcowym stadium niewydolności nerek, to jest to zwykle okres, w którym przygotowuje się pacjenta do wdrożenia, a następnie wdraża leczenie nerkozastępcze. W każdym przypadku rozważa się możliwość przeszczepienia nerki od żywego dawcy – osoby spokrewnionej. Jest to metoda pierwszego wyboru, bez wcześniejszego leczenia dializami.

Poza przeszczepieniem nerki istnieją następujące metody leczenia nerkozastępczego:

• hemodializa (potocznie nazywana dializą). Aby przygotować pacjenta do hemodializy wytwarza się dostęp naczyniowy, tzw. przetokę tętniczo-żylną na ręce. Podczas dializy do tego dostępu podłącza się specjalne urządzenie, do którego odprowadzana jest krew pacjenta, urządzenie ją filtruje i usuwa z niej produkty przemiany materii (które u zdrowych osób usuwają z moczem nerki), a następnie oczyszczona w ten sposób krew wraca do organizmu pacjenta. Hemodializy wykonuje się zwykle 3 razy w tygodniu, jedna hemodializa trwa 4–5 h.
• dializa otrzewnowa, która polega na tym, że najpierw wszczepia się pacjentowi cewnik do jamy otrzewnej (na brzuchu), a następnie płyn dializacyjny wlewany jest do jamy otrzewnej przez specjalny cewnik. Produkty przemiany materii przenikają z krwi przez otrzewną do tego płynu, który następnie się spuszcza. Najczęściej stosowaną techniką jest ciągła ambulatoryjna dializa otrzewnowa, wykonywana samodzielnie przez pacjenta w domu.

Leczenie nerkozastępcze zasadniczo powinno się rozpocząć, zanim rozwiną się objawy mocznicy i powikłania narządowe (zwykle gdy GFR 9–14 ml/min/1,73 m²).