Oponiaki to grupa nowotworów wywodzących się z opony pajęczej, czyli jednej z opon mózgowo-rdzeniowych pokrywających mózg, które zwykle występują w obrębie głowy. Większość oponiaków to nowotwory łagodne i jeśli są małe, mogą nie powodować objawów. Duże i rosnące oponiaki mogą uciskać mózg i ważne struktury znajdujące się w ich okolicy. Leczenie polega przede wszystkim na chirurgicznym usunięciu guza.
Co to jest oponiak?
Oponiak to guz, który powstaje z błon otaczających mózg i rdzeń kręgowy, zwanych oponami mózgowo-rdzeniowymi. Oponiaki wywodzą się konkretnie z komórek nabłonka pajęczynówki (opony pajęczej), cienkiej, przypominającej pajęczynę błony pokrywającej mózg i rdzeń kręgowy. Jest to jedna z trzech warstw tworzących opony mózgowe, obok opony twardej i miękkiej. Większość oponiaków to nowotwory łagodne.
Oponiaki nie są guzami powstającymi w tkance mózgowej, ale ze względu na swoje położenie mogą uciskać mózg, nerwy, naczynia krwionośne i inne struktury w swojej okolicy. Oponiaki są najczęstszymi łagodnymi guzami głowy.
Większość oponiaków rośnie bardzo powoli. Mogą rosnąć nawet wiele lat, nie powodując objawów. Czasem jednak ze względu na swoje położenie i bliskość tkanki mózgowej i nerwów mogą powodować poważne objawy.
Ogólnie oponiaki występują częściej u kobiet, choć złośliwe oponiaki występują częściej u mężczyzn. Mogą wystąpić w każdym wieku, ale najczęściej pojawiają się u osób starszych (w siódmej dekadzie życia).
Oponiaki – przyczyny
Dokładne przyczyny powstania oponiaków nie są jasne. Uznaje się, że to wynik działania czynników genetycznych i środowiskowych. Czynniki ryzyka obejmują:
- narażenie na promieniowanie jonizujące – zaobserwowano, że u osób, które przeżyły Hiroszimę, oponiaki występowały częściej
- długotrwałe stosowanie niektórych hormonów
- niektóre zaburzenia genetyczne, np. nerwiakowłókniakowatość.
Oponiaki – gdzie występują?
Oponiaki mogą wystąpić wszędzie tam, gdzie znajduje się pajęczynówka (opona pajęcza). Większość oponiaków (ok. 90%) występuje w obrębie głowy.
Oponiaki mogą również występować wokół rdzenia kręgowego lub w osłonkach nerwu wzrokowego, które chronią nerw wzrokowy, czyli nerw łączący oko z mózgiem. Przeczytaj więcej: Oponiak nerwu wzrokowego
Rzadziej oponiaki mogą się pojawić wewnątrz komór mózgu.
Oponiaki – objawy
Oponiaki mogą rosnąć bardzo powoli i wiele osób z oponiakami nie ma żadnych objawów. U części osób jednak oponiaki mogą powodować:
- napady padaczkowe obejmujące utratę przytomności, drgawki. Niektóre napady są bardziej subtelne i objawiają się tylko zmianami dotyczącymi odczuwania zmysłowego, np. czuciem zapachu, którego w rzeczywistości nie ma.
- zaburzenia widzenia – oponiaki mogą powodować częściową lub całkowitą utratę wzroku, zazwyczaj w jednym oku. Mogą jednak powodować inne zaburzenia widzenia, takie jak ubytki pola widzenia, niewyraźne lub podwójne widzenie. Niektóre osoby z oponiakiem mogą nie być świadome tych zaburzeń.
- utratę słuchu
- problemy z mową
- zaburzenia równowagi, problemy z koordynacją ruchową, niezdarność
- zaburzenia myślenia i zmiany osobowości – u osób z dużymi oponiakami mogą występować zmiany osobowości lub zaburzenia myślenia, np. zapominanie, problemy ze skupieniem uwagi, drażliwość, brak zainteresowania czynnościami dotychczas sprawiającymi przyjemność
- zaburzenia czucia, np. parestezje (nieprzyjemne wrażenia, takie jak drętwienie, mrowienie), a także osłabienie rąk lub/i nóg, niedowłady
- bóle głowy, nudności i wymioty, zwłaszcza rano, które mogą się pojawić w miarę wzrostu oponiaka, kiedy powoduje on zwiększenie ciśnienia śródczaszkowego
- utratę węchu.
Oponiaki – diagnostyka
Najpierw lekarz zbierze wywiad, a następnie zbada pacjenta. Objawy neurologiczne, które mogą powodować oponiaki, lekarz może zaobserwować podczas badania neurologicznego. Ponieważ oponiak jest guzem znajdującym się wewnątrz ciała (zwykle w głowie), to aby go uwidocznić, potrzebne jest badanie obrazowe. Do badań takich należą rezonans magnetyczny głowy lub tomografia komputerowa głowy.
Ze względu na to, że część oponiaków nie powoduje objawów, mogą być one przypadkowo uwidocznione i rozpoznane w badaniu obrazowym wykonanym z innego powodu.
Oponiaki – leczenie
Leczenie oponiaków zależy od ich rodzaju oraz objawów, które powodują. Przy wyborze leczenia bierze się pod uwagę potencjalne korzyści z leczenia oraz potencjalne skutki uboczne i ryzyko związane z leczeniem.
Oponiaki dzieli się na trzy kategorie w zależności od szybkości wzrostu guza i prawdopodobieństwa jego nawrotu po leczeniu:
- Oponiaki łagodne (I stopień) to wolno rosnące guzy, które często nie powodują objawów, ponieważ nie uciskają na mózg. Jest to najczęstszy typ oponiaków, występuje u około 70–80% pacjentów. Wiele łagodnych oponiaków nie wymaga leczenia, a te, które są leczone, zwykle nie nawracają.
- Oponiaki atypowe (II stopień) zwykle rosną szybciej niż oponiaki łagodne i są obarczone większym ryzykiem nawrotu po leczeniu. Stanowią one około 20–30% procent wszystkich oponiaków.
- Oponiaki anaplastyczne lub złośliwe (III stopień) są nowotworami złośliwymi i mają skłonność do nawrotów po leczeniu. Występują one rzadko, stanowią tylko około 2–3% wszystkich oponiaków.
Leczenie oponiaka może obejmować operację, radioterapię lub tzw. uważną obserwację. Ponieważ większość oponiaków rośnie powoli, często bezobjawowo, nie zawsze wymagają one natychmiastowego leczenia. W takich przypadkach lekarz może zalecić obserwację, czyli kontrolne badania obrazowe (zwykle rezonans magnetyczny) i konsultacje lekarskie. Należy być wówczas uważnym na pojawienie się ewentualnych objawów i jeśli wystąpią, niezwłocznie udać się do lekarza.
Większość przypadków oponiaków, jeśli wymagają leczenia, leczy się chirurgicznie. Dotyczy to tych oponiaków, które mają duże rozmiary, szybko rosną lub powodują objawy. Celem operacji jest usunięcie jak największej części guza. Usunięcie całego guza nie zawsze jest możliwe, co może się wiązać z wielkością i lokalizacją oponiaka. Niektóre oponiaki są zlokalizowane blisko ważnych struktur mózgu lub naczyń krwionośnych i dlatego może to być niemożliwe. Część oponiaków udaje się jednak usunąć w całości.
Niektóre oponiaki nawracają po leczeniu chirurgicznym. Dotyczy to zwłaszcza oponiaków złośliwych. Jeśli guz nie został całkowicie usunięty podczas operacji, po zabiegu często zaleca się radioterapię w celu zmniejszenia ryzyka jego nawrotu lub dalszego wzrostu.
Radioterapię w leczeniu oponiaków wdraża się zwykle jako leczenie uzupełniające po leczeniu chirurgicznym. Stosuje się metody, które pozwalają na precyzyjne podanie dawki promieniowania do guza, aby zminimalizować ryzyko uszkodzenia tkanki mózgowej. W przypadku niektórych małych guzów zamiast operacji można zastosować samą radioterapię.
W rzadkich przypadkach stosuje się chemioterapię.
Nieleczony oponiak
Małe, bezobjawowe oponiaki mogą nie wymagać leczenia. Nieleczony oponiak, który nadal rośnie, może powodować pojawienie się, a następnie narastanie objawów, które mogą być poważne.
Oponiaki – rokowanie
Rokowanie w przypadku oponiaków jest dobre, ponieważ większość oponiaków jest łagodna. W szacowaniu rokowania w chorobach nowotworowych stosuje się wskaźnik pięcioletniego przeżycia, czyli określa się statystycznie odsetek pacjentów, którzy przeżyją pięć lat od rozpoznania. W przypadku oponiaków łagodnych (I stopień) wynosi on około 90%, w przypadku oponiaków atypowych (II stopień) około 70%, a w przypadku oponiaków złośliwych (II stopień) około 60%. Należy jednak wziąć pod uwagę, że oponiaki złośliwe są rzadkie.
