Antystreptolizyny (ASO) to przeciwciała przeciwko streptolizynie 0 – jednemu z enzymów wytwarzanych przez paciorkowce β-hemolizujące grupy A (Streptococcus pyogenes). Paciorkowce te wywołują m.in. anginę, czyli ostre zapalenie gardła i migdałków oraz płonicę (szkarlatynę), a także zakażenia skóry. Oznaczenie ASO wykonuje się w diagnostyce powikłań przebytego zakażenia paciorkowcami, do których należą gorączka reumatyczna i ostre kłębuszkowe zapalenie nerek.
Co to jest ASO?
Antystreptolizyny (ASO) to przeciwciała przeciwko streptolizynie 0 – jednemu z enzymów wytwarzanych przez paciorkowce β-hemolizujące grupy A (Streptococcus pyogenes). Paciorkowce te wywołują m.in. anginę, czyli ostre zapalenie gardła i migdałków oraz płonicę (szkarlatynę), a także zakażenia skóry. W organizmie zakażonym paciorkowcami grupy A dochodzi do wytwarzania przeciwciał przeciw składowym komórek paciorkowca. Składowe te są podobne do składowych (czyli antygenów) obecnych w różnych tkankach organizmu – sercu, stawach i mózgu. Z tego powodu przeciwciała te – wyprodukowane przez organizm, aby walczyć z paciorkowcem, mogą atakować własne tkanki, „myląc” je ze składowymi paciorkowca. Taka reakcja autoimmunologiczna może prowadzić do rozwoju gorączki reumatycznej. Natomiast odkładanie się tzw. kompleksów immunologicznych po przebyciu zakażenia paciorkowcem β-hemolizującym grupy A, czyli połączeń antygen–przeciwciało może prowadzić do innego powikłania – choroby nerek, a dokładnie ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek.
Gorączka reumatyczna
Gorączka reumatyczna jest powikłaniem nieleczonego zakażenia paciorkowcem β-hemolizującym grupy A u osób z predyspozycją genetyczną. Występuje u około 3% przypadków nieleczonego antybiotykami paciorkowcowego zapalenia gardła i migdałków (anginy paciorkowcowej). Obecnie w Polsce choroba występuje bardzo rzadko, zwykle wśród młodzieży tuż przed okresem dojrzewania. Objawy gorączki reumatycznej pojawiają się zwykle po 2–3 tyg. od zapalenia gardła i należą do nich:
- zapalenie dużych stawów, np. kolanowych, które występuje asymetrycznie, czyli po jednej stronie (np. jednego kolana), z obrzękiem, silnym bólem, tkliwością (bólem przy dotykaniu) i zaczerwienieniem skóry
- zapalenie serca, które może objąć wsierdzie, mięsień sercowy i osierdzie
- pląsawica Sydenhama, czyli jednostronne mimowolne ruchy głównie mięśni twarzy i kończyn, osłabienie, chwiejność emocjonalna
- rumień brzeżny, czyli zmiany skórne na tułowiu i kończynach
- niebolesne guzki podskórne na powierzchniach wyprostnych stawów łokciowych i kolanowych.
Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek
Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek (OKZN) jest nagle występującą chorobą kłębuszków nerkowych związaną z obecnością tzw. kompleksów immunologicznych (czyli połączeń antygen–przeciwciało) po przebyciu zakażenia paciorkowcem β-hemolizującym grupy A. Zachorowania występują głównie wiosną i jesienią, częściej u dzieci. Choroba rozwija się nagle, najczęściej po 1–3 tyg. od przebycia paciorkowcowego zapalenia gardła (anginy) lub 2–3 tyg. po pojawieniu się zmian skórnych spowodowanych paciorkowcowcem. Do objawów ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek należą:
- obrzęki, zwykle niewielkie, głównie pod oczami
- nadciśnienie tętnicze
- zmiany w moczu, m.in. krwinkomocz, czyli obecność krwinek w moczu
- objawy ogólne: złe samopoczucie, utrata łaknienia, czasem nudności i wymioty
- czasem skąpomocz (oddawanie małych ilości moczu) lub bezmocz (brak oddawania moczu).
Choroba może też mieć przebieg bezobjawowy.
Badanie ASO – przygotowanie
Do badania ASO pobiera się próbkę krwi, tak jak do badania np. morfologii krwi. Szczególne przygotowanie nie jest konieczne. Badanie to jest jednak często wykonywane razem z innymi oznaczeniami, do których należy być na czczo, dlatego często wykonywane jest z próbki krwi pobieranej na czczo.
ASO – normy
Nie ma jednoznacznie ustalonych norm ASO. Zwykle przyjmuje się wartość poniżej 200 IU/ml za prawidłową. W ocenie ASO przez lekarza ważna jest też jego dynamika, czyli to, jak jego wartość zmienia się w czasie.
Należy wziąć pod uwagę, że zdarzają się wyniki fałszywie ujemne (czyli wynik ASO jest prawidłowy, mimo że w rzeczywistości jest zwiększony) oraz fałszywie dodatnie (wynik ASO zwiększony, choć w rzeczywistości jest prawidłowy).
Zwiększone ASO – co oznacza?
Zwiększone stężenie ASO oznacza, że dana osoba przebyła kontakt z paciorkowcem β-hemolizującym grupy A, czyli np. przeszła anginę paciorkowcową. Nie oznacza natomiast automatycznie żadnej choroby.
Badanie ASO – znaczenie w diagnostyce chorób
Badanie ASO jest przydatne w diagnostyce chorób będących powikłaniami po przebyciu zakażenia paciorkowcem β-hemolizującym grupy A. Należą do nich gorączka reumatyczna i ostre kłębuszkowe zapalenie nerek, dlatego też lekarz może zalecić badanie ASO w przypadku podejrzeniu tych chorób.
Badanie ASO - diagnostyka gorączki reumatycznej
W ostrym okresie gorączki reumatycznej miano antystreptolizyny O (ASO) w przekracza 200. ASO rośnie w ciągu 1–2 tyg. od zakażenia paciorkowcami, osiąga szczyt po 3–8 tyg. i utrzymuje się na wysokim poziomie do 6 miesięcy, a następnie powoli się zmniejsza przeciętnie przez kolejne 6 miesięcy. Należy jednak pamiętać, że ASO nie jest jedynym badaniem stosowanym w diagnostyce gorączki reumatycznej i że zwiększone stężenie ASO nie oznacza automatycznie, że dana osoba ma gorączkę reumatyczną.
Badanie ASO - diagnostyka ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek
Podobnie, ASO jest zwiększone w ostrym kłębuszkowym zapaleniu nerek. W większości przypadków choroba ta występuje po paciorkowcowym zapaleniu gardła lub skóry. Należy jednak wziąć pod uwagę, że prawidłowe wartości ASO nie wykluczają ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek, dlatego też oznaczenie to nie jest wystarczające do potwierdzenia lub wykluczenia choroby.
Czy zwiększone ASO może występować u osób zdrowych?
Zwiększone ASO może występować u osób, które są nosicielami paciorkowców. Paciorkowce β-hemolizujące grupy A powszechnie występują w populacji i znaczny odsetek zdrowych osób, szczególnie dzieci, jest ich nosicielami. Szacuje się, że może dotyczyć to nawet około 12% dzieci. Nosicielstwo paciorkowców nie zwiększa ryzyka gorączki reumatycznej i nie wymaga leczenia.
