Rola aktywności fizycznej w leczeniu otyłości

Materiał jest częścią kampanii Eli Lilly „Zdrowie zaczyna się od zrozumienia. Zrozumieć otyłość"

Aktywność fizyczna powinna być filarem leczenia choroby otyłościowej – na równi z dietą bogatobiałkową i nowoczesną farmakoterapią. Ruch oddziałuje na organizm człowieka jak lek. Mimo że jest to teoretycznie najłatwiejsza interwencja i niewątpliwie najmniej kosztochłonna, w życiu codziennym pacjenci z chorobą otyłościową często się mierzą z niepowodzeniem we wprowadzaniu i zwiększaniu aktywności fizycznej.

Fot. Mart Production/ pexels.com

Aktywność fizyczna powinna być indywidualnie dostosowana do możliwości pacjenta. Spektrum chorych na otyłość jest szerokie – są tacy pacjenci, którzy mimo otyłości, prowadzą aktywny tryb życia. Ta grupa powinna zacząć realizować aktywność fizyczną według tzw. formuły FITT (ang. Frequency – częstotliwość, Intensity – intensywność, Type – rodzaj, Time – czas) – czyli recepty na ruch. Należy podejmować trening o charakterze wytrzymałościowym (np. jazda rowerem, spacer, pływanie, nordic walking) przez 5 dni w tygodniu po 30–60 minut, natomiast ćwiczenia o charakterze siłowym (ćwiczenia z obciążeniem, z taśmami oporowymi) należy realizować co najmniej przez 2–3 nienastępujące po sobie dni. Istotna jest również strefa treningowa, czyli intensywność podejmowanych wysiłków o charakterze wytrzymałościowym. Powinny one być realizowane w tzw. tlenowej strefie, gdy większość energii pochodzi z wolnych kwasów tłuszczowych, a nie z glukozy. Najlepiej taką strefę wyrażoną w zakresie tętna wyznaczyć indywidualnie z lekarzem lub trenerem. Jeśli nie ma takiej możliwości, to użyteczna może być tzw. skala mowy: umiarkowaną intensywność wyznacza taki wysiłek, przy którym można swobodnie mówić, ale nie można śpiewać. Ćwiczenia siłowe powinny dotyczyć dużych grup mięśniowych (np. mięśni grzbietu, brzucha, kończyn dolnych i górnych) z obciążeniem ok. 60–70% obciążenia maksymalnego (czyli takiego, przy którym dane ćwiczenie można wykonać tylko jeden raz – np. jeśli ktoś może podnieść jeden raz maksymalnie ciężar o masie 10 kg, to powinien realizować ćwiczenia siłowe, podnosząc ciężar o masie 6–7 kg) w 2–4 seriach po 8–12 powtórzeń. Ta kombinacja ma bardzo duże znaczenie, ze względu na efekt, który można uzyskać. Trening wytrzymałościowy daje szansę na uruchomienie energii z tkanki tłuszczowej, stopniowo też zwiększa wydolność organizmu. Natomiast komponent treningu siłowego jest niezbędny do tego, aby w procesie redukcji masy ciała, utrata tkanki mięśniowej była jak najmniejsza.

Są też tacy pacjenci, u których powikłaniem choroby otyłościowej jest niepełnosprawność ruchowa – czy to przez choroby układu szkieletowego lub przez unieruchomienie związane z dużym zaawansowaniem choroby. Taki pacjent powinien ruch wprowadzać stopniowo, małymi krokami. Niezwykle pomocna mogłaby być praca z fizjoterapeutą, wykorzystanie dostosowanych do własnych możliwości obciążeń, taśm oporowych w warunkach domowych.

Podkreślić należy, że chorzy z otyłością powinni preferować ćwiczenia w odciążeniu. Wszelkie aktywności w wodzie stwarzają ku temu doskonałe warunki. Pamiętajmy o nordic walking, który prawidłowo realizowany również zapewnia istotne odciążenie stawów kończyn dolnych i uruchamia większość mięśni ciała. Dodatkowo pacjenci powinni unikać rywalizacji. Udowodniono, że porównywanie się z innymi, poczucie porażki działa demotywująco do podejmowania dalszych aktywności. Nie wyklucza to aktywności w grupie, ale wówczas powinna ona się opierać na formule zabawy. Pacjent z otyłością nie powinien wykonywać skłonów, skrętoskłonów i przysiadów. Ponadto, należy unikać wysiłków krótkotrwałych o dużej intensywności i dużym przyspieszeniu (sprinty, rzuty, skoki). Te ćwiczenia grożą poważnymi kontuzjami, które mogą na dłuższy czas unieruchomić pacjenta.

Każdą aktywność fizyczną pacjenci powinni poprzedzić fazą rozgrzewki (trwającą ok. 10 min) i rozciągania, a zakończyć fazą wyciszania (trwającą ok. 5–15 minut). Często zapominamy też o treningu elastyczności – rozciąganie powinno stanowić codzienny element utrzymania ogólnej sprawności fizycznej.

W chorobie otyłościowej rozpoczęcie regularnej aktywności fizycznej należy skonsultować z lekarzem, idealnie, aby był to specjalista medycyny sportowej. Ze względu na niewielką dostępność tych specjalistów, należy rozpocząć od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, który w razie potrzeby zaplanuje konsultacje specjalistyczne. Przed kwalifikacją do umiarkowanej aktywności fizycznej pacjent powinien przejść badanie lekarskie, wykonać podstawowe badania laboratoryjne i EKG. Pamiętajmy jednak, że między umiarkowanym a intensywnym wysiłkiem fizycznym granica jest płynna i może zostać nawet nieświadomie przekroczona przez pacjenta. Dlatego u każdego pacjenta należy podczas kwalifikacji ocenić ryzyko sercowo-naczyniowe.

W stopniowym zwiększaniu aktywności fizycznej przydatne są aplikacje mobilne, które w połączeniu z domową analizą składu ciała, dają informację zwrotną na temat postępów w procesie zdrowienia z choroby otyłościowej.

Ruch też jest lekiem, więc wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej może prowadzić do konieczności redukcji dawek leków przeciwnadciśnieniowych czy też przeciwcukrzycowych. O tym warto pamiętać, prowadząc regularne pomiary ciśnienia tętniczego i glikemii. Niestety, są dowody naukowe na to, że po wysiłku fizycznym odczucie głodu u osób chorujących na otyłość jest większe niż u osób z prawidłową masą ciała. Jest to spowodowane zaburzeniami w wydzielaniu hormonów, które fizjologicznie u osób z prawidłową masą ciała hamują głód po wysiłku fizycznym. Dlatego w procesie terapii choroby otyłościowej niezbędne jest wsparcie farmakologiczne.

Podsumowując, ruch jest niezbędnym elementem procesu zdrowienia z choroby otyłościowej. Wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej, szczególnie u osoby, która wcześniej prowadziła siedzący tryb życia, powinno się poprzedzić konsultacją lekarską. Na pozytywne zmiany w stylu życia nigdy nie jest za późno i codziennie warto podejmować wyzwanie na nowo.

***
PP-OB-PL-0177