Odra jest ostrą, wirusową chorobą zakaźną, charakteryzującą się gruboplamistą wysypką (osutką), zapaleniem błon śluzowych dróg oddechowych i spojówek z towarzyszącą gorączką. Przechorowanie odry może skutkować ciężkimi powikłaniami, nawet po wielu latach. Najskuteczniejszą metodą zapobiegania odrze jest szczepienie. Odra jest bardzo zakaźna.
Co to jest odra?
Odra jest ostrą, wirusową chorobą zakaźną, charakteryzującą się gruboplamistą osutką, zapaleniem błon śluzowych dróg oddechowych i spojówek z towarzyszącą gorączką.
Czy odra jest częsta?
Przed wprowadzeniem powszechnych szczepień ochronnych odra występowała epidemicznie co 3–4 lata, dzięki szczepieniom stała się dużo rzadsza. Jednak od 2010 r. obserwuje się wyraźny wzrost liczby zachorowań, zwłaszcza w krajach europejskich. W latach 2018 i 2019 epidemia odry wystąpiła w Ukrainie, co się przyczyniło do wzrostu zachorowań w Polsce. W latach pandemii COVID-19 epidemia odry w Polsce niemal wygasła. Do 31 października 2025 r. zgłoszono 73 zachorowania na odrę (zapadalność: 0,19/100 000 mieszkańców), co wskazuje na tendencję spadkową. Na zachorowanie na odrę najbardziej narażone są dzieci w wieku 1–4 lat i 5–9 lat oraz dorośli poniżej 30. roku życia.
Skuteczną ochroną przed zachorowaniem na odrę jest szczepienie.
Jak dochodzi do zakażenia wirusem odry?
Ludzie są jedynym rezerwuarem. Zakażenie przenosi się drogą kropelkową oraz przez kontakt z zakaźnymi wydzielinami (np. wydzieliną dróg oddechowych).
Okres wylęgania, tj. do czasu pojawienia się objawów zwiastunowych, wynosi średnio 10 (8–12) dni, a okres do czasu pojawienia się osutki – średnio 14 (7–18) dni. Ryzyko zachorowania po kontakcie u osoby podatnej na zakażenie jest bardzo duże. Chory zakaża inne osoby od momentu wystąpienia objawów zwiastunowych do 3–4 dni po wystąpieniu osutki. Wirus pozostaje zakaźny w powietrzu lub na skażonych powierzchniach do 2 godzin.
Objawy odry
Ryc. 1. Odra – plamki Koplika na błonie śluzowej policzka. Źródło: Sawiec P., Szenborn L.: Odra; www.mp.pl/szczepienia
Przebieg kliniczny odry dzieli się na okres nieżytowy, wysypkowy i zdrowienia. Bardzo rzadko osoba zakażona nie ma objawów.
Początkowe objawy odry
Okres nieżytowy trwa 3–4 dni i obejmuje:
- wysoką gorączkę, nawet do 40°C
- kaszel suchy, męczący, który może się utrzymywać do tygodnia
- katar
- zapalenie spojówek ze światłowstrętem, które może mieć duże nasilenie, zwłaszcza u dorosłych, z obrzękiem powiek i ustępuje wraz z gorączką.
Po 3–4 dniach okresu nieżytowego pojawiają się na błonie śluzowej policzków szarobiałe plamki otoczone czerwoną obwódką – są to tzw. plamki Koplika (ryc. 1.). Plamki pojawiają się 1–2 dni przed wystąpieniem osutki, a utrzymują się do 1–2 dni po jej wystąpieniu. Jest to objaw bardzo charakterystyczny dla odry, ale jego brak nie wyklucza odry.
Wysypka - jak wygląda
Okres osutkowy zaczyna się ok. 14. dnia po zakażeniu, po okresie nieżytowym. Towarzyszy mu wysoka gorączka. Plamki i grudki o barwie od ciemnoczerwonej do fioletowej i średnicy 0,1–1 cm, pojawiają się przez 2–4 dni; często w pierwszej kolejności na głowie (na czole, poniżej linii włosów, za uszami; wysypka nie obejmuje skóry owłosionej). Następnie stopniowo obejmuje tułów i kończyny. Ma tendencję do zlewania się. W okresie zdrowienia gorączka obniża się, osutka brunatnieje i ustępuje w takiej kolejności, w jakiej wystąpiła. Przebarwienia po osutce i delikatne złuszczanie naskórka utrzymują się ok. 2 tygodni.
Ryc. 2.. Odra. A – osutka na twarzy i tułowiu w 2. dniu okresu osutkowego. B – osutka na tułowiu („skóra lamparcia”) w 3. dniu okresu osutkowego. C – otrębiaste łuszczenie skóry twarzy po osutce. Źródło: Sawiec P., Szenborn L.: Odra; www.mp.pl/szczepienia
Inne objawy występują rzadziej i należą do nich: jadłowstręt, biegunka, uogólnione powiększenie węzłów chłonnych.
Jak rozpoznaje się odrę?
Lekarz może podejrzewać odrę na postawie wywiadu i badania pacjenta. Bardzo charakterystyczne dla odry są plamki Koplika. Rozpoznanie wymaga potwierdzenia badaniami laboratoryjnymi. Jeśli zachodzi podejrzenie odry, lekarz ma obowiązek zgłoszenia zachorowania do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej (PSSE) tzw. SANEPID oraz wykonania badań z krwi w kierunku odry i zamrożenia próbek moczu na badania wirusologiczne.
U osoby, która miała kontakt z chorym na odrę potwierdzoną laboratoryjnie, lekarz może ustalić rozpoznanie na podstawie charakterystycznych objawów.
Choroby podobne do odry – różnicowanie
Niektóre choroby przebiegające z osutką mogą przypominać swoim przebiegiem odrę. Do chorób takich należą:
- choroby zakaźne, takie jak płonica, różyczka, zakażenia enterowirusami, adenowirusami, parwowirusem B19, zakażenie wirusem Epsteina i Barr (mononukleoza), mykoplazmą
- choroby nieinfekcyjne –osutki alergiczne albo polekowe.
Charakterystycznym dla odry objawem, który nie występuje w tych chorobach, są plamki Koplika. Należy jednak pamiętać, że brak plamek Koplika nie wyklucza odry.
Leczenie odry
Leczenie jest wyłącznie objawowe i obejmuje stosowanie leków przeciwgorączkowych, odpoczynek, zaciemnienie pokoju (z powodu światłowstrętu) oraz prawidłowe nawodnienie i odżywianie chorego. U dzieci niedożywionych lekarz może zalecić suplementację witaminy A.
W powikłaniach bakteryjnych stosuje się antybiotykoterapię.
W ciężkich postaciach związanych z zakażeniem wirusem lekarz może zalecić stosowanie leku przeciwwirusowego – rybawiryny przez kilka dni.
Przebycie odry pozostawia trwałą odporność.
Powikłania odry
Powikłania po przebyciu odry występują nawet u 30% chorych. Ryzyko wystąpienia powikłań jest większe u:
- niemowląt
- osób z niedoborami odporności – np. z AIDS, nowotworami układu chłonnego, po przeszczepieniach narządów
- kobiet ciężarnych – zwiększone ryzyko powikłań zarówno dla matki, jak i dla rozwijającego się dziecka
- osób niedożywionych.
Powikłania obejmują: zapalenie ucha środkowego, płuc, mózgu i mięśnia sercowego, drgawki, ślepotę (pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego), a także wtórne zakażenia bakteryjne i nasilenie objawów utajonej gruźlicy (odra powoduje znaczne przemijające upośledzenie czynności układu odpornościowego). Bardzo rzadko odra może się okazać śmiertelna.
Szczególnie niebezpieczne są powikłania neurologiczne, czyli:
- ostre zapalenie mózgu, które występuje z częstością 1/1000 zachorowań. Zwykle się pojawia w ciągu kilku dni od wystąpienia osutki, u około 25% chorych pozostawia trwałe następstwa neurorozwojowe. Może się skończyć zgonem.
- podostre stwardniające zapalenie mózgu, które występuje z częstością – 1–4/100 000 zachorowań, ale jest częstsze, gdy do zachorowania na odrę dojdzie <2. rż. (wówczas 1/8000). Rozwija się na ogół kilka lub kilkanaście lat (średnio 7 lat) po zachorowaniu na odrę i powoduje postępujące zaburzenie neurologiczne (neurozwyrodnieniowe), prowadzące do zgonu.
U osób z obniżoną odpornością (np. z nowotworami układu chłonnego, zakażonych HIV, po przeszczepieniu narządu) może wystąpić odrowe wtrętowe zapalenie mózgu o przewlekłym przebiegu i niekorzystnym rokowaniu.
Odra – rokowanie
Choroba zwykle ma łagodny lub umiarkowanie ciężki przebieg. Szczególnie ciężki przebieg i duże ryzyko powikłań obserwuje się u niedożywionych małych dzieci, zwłaszcza z niedoborem witaminy A, u pacjentów z niedoborem odporności oraz ciężarnych. Do zgonu dochodzi rzadko, głównie wskutek powikłań. U ciężarnych występuje też ryzyko poronienia lub porodu przedwczesnego.
Szczepionka przeciwko odrze charakteryzuje się bardzo dobrą skutecznością – 98–99% po podaniu 2 dawek i 95% po podaniu 1 dawki.
Szczepionka przeciwko odrze
W zapobieganiu odrze najważniejsze są szczepienia ochronne. Obecnie w Polsce dostępna jest tylko szczepionka złożona przeciwko odrze, śwince i różyczce. Zgodnie z obowiązującym w Polsce Programem Szczepień Ochronnych podstawowe szczepienie przeciwko odrze, śwince i różyczce podaje się w 13.–15. miesiącu życia. Dawkę przypominającą podaje się w 6. roku życia (przed rozpoczęciem nauki w szkole). Zaleca się ponadto szczepienie osób dorosłych, które nie przechorowały odry ani nie były szczepione.
Więcej informacji: Szczepienie przeciwko odrze, śwince i różyczce
Odra – zapobieganie
Podstawową metodą profilaktyki jest szczepienie.
W przypadku zachorowania należy izolować chorych przez 4 dni od wystąpienia osutki (w przypadku pacjentów z niedoborem odporności przez cały czas trwania choroby), a osoby podatne na zakażenie (nieszczepione), które miały kontakt z chorym – przez cały okres wylęgania (8–12 dni). W przypadku wystąpienia powikłań odry chory nie zakaża kontaktujących się z nim osób i nie wymaga izolacji.
Co robić po kontakcie z osobą chorą na odrę?
Jeżeli doszło do kontaktu z osobą chorą na odrę, to należy sprawdzić swój status odporności na odrę. Za podatne na zachorowanie uznaje się wszystkie osoby, które nie posiadają udokumentowanego szczepienia lub nie przechorowały odry (nie jest to udokumentowane). Jeśli osoba była zaszczepiona lub przechorowała odrę (zostało to potwierdzone), to zwykle nie są konieczne żadne działania. Nie dotyczy to szczególnych przypadków, czyli osób z upośledzeniem odporności znacznego stopnia.
Jeśli jednak osoba jest nieuodporniona (lub nie wiadomo, czy jest), to musi się zgłosić niezwłocznie do lekarza, który zaleci postępowanie poekspozycyjne. Postępowanie takie jest konieczne po bliskim kontakcie z osobą chorą, czyli w przypadku:
- choroby współdomownika
- wspólnego przebywania w niedalekiej odległości w zamkniętym pomieszczeniu przez ponad 1 godzinę lub dłuższego kontaktu z chorym twarzą w twarz w szpitalu.
Postępowanie poekspozycyjne polega na rozpoczęciu szczepienia przeciwko odrze (jeśli nie ma przeciwwskazań). Bardzo ważne jest, aby szczepienie rozpoczęto jak najszybciej po narażeniu na zakażenie (maksymalnie w ciągu 72 h).
Niektórym osobom – kobietom w ciąży oraz pacjentom z upośledzeniem odporności znacznego stopnia (nawet wcześniej szczepionym), a także niemowlętom, które nie zostały jeszcze zaszczepione zgodnie z kalendarzem szczepień, lekarz zaleca natomiast podanie immunoglobuliny jak najszybciej po ekspozycji (maksymalnie do 6 dni). Jest to tzw. uodpornienie bierne. Nabyta biernie odporność przemija po 5–6 mies., chyba że doszło do zachorowania na odrę o typowym lub zmodyfikowanym przebiegu. Nieuodpornioną ciężarną należy zaszczepić jak najszybciej po urodzeniu dziecka.
Epidemie odry
Odra jest jedną z najbardziej zakaźnych chorób wirusowych u ludzi, a jej skuteczne zwalczanie stało się możliwe dzięki wprowadzeniu powszechnych szczepień ochronnych. W krajach, w których osiągnięto wysoki odsetek zaszczepionej populacji, liczba zachorowań na odrę uległa znacznemu zmniejszeniu, a w niektórych regionach czasowo udało się nawet przerwać transmisję wirusa.
W ostatnich latach obserwuje się jednak nawrót epidemii odry, zarówno w Europie, jak i na świecie. Główną przyczyną tego zjawiska jest spadek wyszczepialności populacji, wynikający z:
- odmowy lub opóźniania szczepień
- dezinformacji na temat bezpieczeństwa szczepionek
- przerw w realizacji programów szczepień (np. w czasie kryzysów zdrowotnych lub migracyjnych).
Odra charakteryzuje się bardzo wysoką zakaźnością. Ma tzw. współczynnik R0 wynoszący 12–18, co oznacza, że jedna chora osoba zakaża średnio aż 12–18 osób! Do przerwania transmisji konieczne jest zaszczepienie co najmniej 95% populacji dwiema dawkami szczepionki przeciwko odrze. Wówczas większość osób jest chroniona dzięki tzw. odporności zbiorowiskowej. Nawet niewielkie obniżenie tego odsetka prowadzi do ryzyka wybuchu ognisk epidemicznych. Utrzymanie wysokiego poziomu wyszczepialności chroni nie tylko osoby zaszczepione, ale również te, które z różnych powodów nie mogą być zaszczepione, właśnie poprzez zjawisko odporności zbiorowiskowej.
W Polsce w okresie po pandemii COVID-19 stan zaszczepienia populacji się poprawił. Szacuje się, że pierwszą dawkę przyjęło 91,7% dzieci, a drugą dawkę więcej – 92,7%. Jeżeli poprawa stanu zaszczepienia dzieci pierwszą i drugą dawką się utrzyma i osiągnięty zostanie odsetek zaszczepionych >95%, i utrzymany, to mamy szansę przerwać transmisję wirusa odry w populacji.
