Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides) to jeden z najbardziej trujących grzybów na świecie. Spożycie nawet niewielkiej ilości grzyba może być śmiertelne, ponieważ toksyny muchomora powodują nieodwracalne uszkodzenie wątroby. Im szybciej zostanie wdrożone leczenie, tym lepsze rokowanie. Jednak ze względu na to, że po zatruciu przez 8–16 godzin nie występują żadne objawy, większość osób trafia do szpitala dopiero na etapie, kiedy doszło już do nieodwracalnego uszkodzenia wątroby. Nigdy nie należy spożywać grzybów, co do których nie ma się pewności, że są jadalne!
Na skróty:
- Zatrucie muchomorem sromotnikowym – objawy
- Zatrucie muchomorem sromotnikowym – diagnostyka
- Zatrucie muchomorem sromotnikowym – leczenie
Jak wygląda muchomor sromotnikowy?
Ryc. Muchomor sromotnikowy Źródło: Interna Szczeklika - wersja internetowa
Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides) jest jednym z najgroźniejszych grzybów trujących na świecie. Muchomor sromotnikowy ma charakterystyczny wygląd – oliwkowozielonkawe zabarwienie kapelusza, bulwiasto zakończoną podstawę trzonu i trwale przymocowany do niego pierścień na 2/3 wysokości. Może być mylony z gatunkami jadalnymi, takimi jak czubajka kania, pieczarki, gąski i gołąbki.
Muchomor sromotnikowy – smak
To nieprawda, że muchomor sromotnikowy jest gorzki, ostry i dzięki temu można rozpoznać go po smaku. Smak muchomora sromotnikowego jest łagodny i słodkawy, opisywany jako lekko orzechowy. Należy jednak wziąć pod uwagę, że „skosztowanie” nawet minimalnej ilości muchomora może zakończyć się zgonem.
Jakie toksyny zawiera muchomor sromotnikowy?
Muchomor sromotnikowy zawiera 3 grupy toksyn:
- amatoksyny (amanityny α, β i γ)
- falloidyny
- fallolizyny.
Amatoksyny występujące w niektórych gatunkach grzybów są silnymi toksynami odpornymi na działanie wysokich temperatur i enzymów trawiennych. Grzyby zawierające amatoksyny są przyczyną ciężkich i nierzadko śmiertelnych zatruć.
Toksyny muchomora sromotnikowego nie ulegają zniszczeniu w procesie gotowania, marynowania lub suszenia. Oznacza to, że w każdej postaci muchomor sromotnikowy jest trujący!
Za uszkodzenia narządów po spożyciu muchomora odpowiedzialne są właśnie amatoksyny.
Jaka ilość muchomora sromotnikowego może stanowić dawkę śmiertelną
Dawka śmiertelna amatoksyn wynosi 0,1–0,3 mg/kg masy ciała.
Spożycie jednego grzyba może być śmiertelne, ponieważ około 40 g grzyba zawiera 5–15 mg amanityny α.
Zatrucie muchomorem sromotnikowym – objawy
Przebieg zatrucia zwykle jest fazowy.
- Okres bezobjawowy – może trwać 8–16 godzin po spożyciu grzybów.
- Okres objawów ostrego nieżytu żołądkowo-jelitowego – może trwać kilkanaście godzin i jest efektem działania fallotoksyn. Występuje wtedy bardzo silny kurczowy ból brzucha, nudności oraz wymioty i biegunka prowadzące do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych zagrażających życiu.
- Okres utajenia – 2.–3. doba, występuje u kilkunastu procent osób zatrutych – przejściowa poprawa samopoczucia, co może być bardzo mylące, gdyż osoba zatruta myśli wówczas, że to zatrucie pokarmowe, które „przeszło”.
- Okres rozwiniętych uszkodzeń narządowych, czyli niewydolności wątroby, ostrej niewydolności nerek – 3.–5. doba od spożycia grzybów.
W bardzo ciężkich zatruciach objawy piorunującej niewydolności wątroby występują wcześnie, już na przełomie 1. i 2. doby po zatruciu (zob. Ostra niewydolność wątroby - objawy, leczenie i rokowanie).
Zatrucie muchomorem sromotnikowym – diagnostyka
Zwykle rozpoznanie opiera się na danych z wywiadu. Pacjent podaje, że:
- zjadł grzyby blaszkowe (mające blaszki na spodzie kapelusza)
- grzyby były zebrane samodzielnie lub kupione poza kontrolowanym systemem sprzedaży (np. przy drodze)
- wystąpiły objawy nieżytu żołądkowo-jelitowego u innych osób spożywających tę samą potrawę z grzybów
- występował długi okres bezobjawowy, czyli przez 8–16 godzin od spożycia nie pojawiły się objawy
- nie ma innych przyczyn podawanych objawów.
Lekarz może skierować pacjenta na badania dodatkowe, takie jak badanie mykologiczne, czyli mikroskopową ocenę zarodników grzybów w popłuczynach żołądkowych, wymiocinach lub w kale. Badanie to ma swoje ograniczenia, dlatego nie może być decydujące o wykluczeniu zatrucia.
Ponadto może skierować na badania laboratoryjne, takie jak:
- oznaczenie amanityny w moczu – stężenie tej toksyny jest ponad 100-krotnie większe w moczu niż we krwi i można ją wykryć do 35 godzin po spożyciu grzybów; po tym czasie rozpoznanie zatrucia jest możliwe jedynie na podstawie wywiadu i objawów
- obniżenie wskaźnika protrombinowego, który jest parametrem krzepnięcia krwi i wskazuje, jak funkcjonuje wątroba
- oznaczenie tzw. prób wątrobowych, czyli AspAT i AlAt, których stężenie jest zwykle bardzo duże, ponad 1000 IU/l w 2.–3. dobie zatrucia; w ciężkich przypadkach wzrost aktywności AlAt i AspAT może być znacznie większy i wystąpić wcześniej
- inne badania mające na celu ocenę funkcjonowania wątroby i nerek – bilirubina, amoniak, kreatynina, gazometria.
Zatrucie muchomorem sromotnikowym – leczenie
Leczenie zatrucia we wczesnej fazie - płukanie żołądka
Jeśli pacjent zgłosi się wcześnie, w pierwszej fazie zatrucia, czyli w okresie bezobjawowym, to stosuje się płukanie żołądka. Płukanie żołądka jest skuteczne, jeśli zostanie przeprowadzone w ciągu godziny od spożycia grzybów. Na zakończenie płukania do żołądka przez zgłębnik podaje się węgiel aktywowany. Najczęściej jednak osoby, które nieświadomie spożyły trujące grzyby, nie zgłaszają się w okresie bezobjawowym.
Odtrutka na muchomora sromotnikowego
Kolejnym elementem jest podanie odtrutki. Odtrutką na zatrucie muchomorem sromotnikowym jest sylibinina podawana dożylnie. Hamuje ona dostawanie się amatoksyn do wnętrza komórek wątroby (hepatocytów). Jej skuteczność zależy od czasu, jaki upłynął od spożycia grzybów. Z chwilą tzw. wysycenia receptorów przez amanityny, czyli po około 24 godzinach, nie ma istotnego wpływu na rokowanie. Dlatego też leczenie sylibiliną należy rozpocząć przed upływem pierwszej doby po spożyciu grzybów. Sylibilinę stosuje się przez kilka dni.
Inne odtrutki stosowane w leczeniu zatrucia grzybami to N-acetylocysteina i penicylina G.
Hemodializa i forsowanie diurezy
Aby przyspieszyć usuwanie toksyn muchomora z organizmu, można zastosować hemodializę, ale jedynie w bardzo wczesnej fazie zatrucia (bezobjawowej). Stosuje się też tzw. forsowanie diurezy, czyli intensywne nawadnianie pacjenta, aby wymusić produkcję dużych ilości moczu.
Ponadto stosuje się leczenie objawowe, czyli wyrównywanie zaburzeń wodno-elektrolitowych i równowagi kwasowo-zasadowej.
Leczenie ostrej niewydolności wątroby
Ponieważ spożycie muchomora powoduje uszkodzenie wątroby, stosuje się także leczenie ostrej niewydolności wątroby. O tym leczeniu przeczytaj tutaj: Ostra niewydolność wątroby – objawy, leczenie i rokowanie.
W przypadku dynamicznie rozwijającej się niewydolności wątroby wskazana jest pilna konsultacja w celu kwalifikacji do przeszczepienia wątroby, gdyż jest to jedyny sposób na uratowanie życia osoby zatrutej.
