Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Osobowość lękliwa (unikająca)

dr n. med. Sławomir Murawiec
specjalista psychiatra, psychoterapeuta, Centrum Zdrowia Psychicznego Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Osobowość lękliwa (unikająca)
Fot. Photl.com

Osobę z lękliwym (unikającym) zaburzeniem osobowości charakteryzuje trwające latami zahamowanie w kontaktach z innymi ludźmi, zarówno osobistych, jak i zawodowych. Doświadczają one ponadto poczucia nieprzystosowania, wydają się sobie nieatrakcyjne i gorsze od innych. Łączy się z tym nadmierne wyczulenie na ewentualną krytykę i obawa odrzucenia lub zawstydzenia.

W kontaktach mogą sprawiać wrażenie „cichych”, wręcz „niewidocznych”. Ludzie z osobowością lękliwą mają skłonność do postaw unikających i co wycofywania się z różnych aktywności, zadań, nie podejmują wyzwań i decyzji, w ważnych życiowo momentach, np. po zakończeniu studiów lub pod odchowaniu dzieci.

W związku z tym prowadzą tryb życia, który w opisie psychiatrycznym jest nazywany ograniczonym – nie robią wielu rzeczy, które mogłyby robić, ale się z nich wycofały. Osoby te potrzebują bliskich związków emocjonalnych, ale oczekują pełnego bezpieczeństwa i akceptacji w tym zakresie. Często zatem unikają kontaktów z innymi i wycofują się z relacji, mimo istnienia wewnętrznej potrzeby bliskości z innymi. W tym obszarze często wygrywa u nich jednak lęk i obawy przez odrzuceniem, upokorzeniem i zawstydzeniem, a ponieważ uzyskanie długotrwałej, bezwarunkowej akceptacji bywa niełatwe, osoby te mogą ostatecznie doświadczać samotności i obniżenia nastroju.

Kryteria, na których podstawie psychiatrzy opierają diagnozę tego rodzaju osobowości to [1]:

  • uporczywe i wszechogarniające uczucie napięcia i niepokoju
  • poczucie społecznej nieadekwatności, indywidualnej nieatrakcyjności lub niższości w stosunku do innych osób
  • nadmierna koncentracja na byciu krytykowanym lub odrzucanym w sytuacjach społecznych
  • niechęć do wchodzenia w bliższe związki z ludźmi, o ile nie zapewniają akceptacji
  • ograniczony styl życia z powodu potrzeby zapewniania sobie psychologicznego bezpieczeństwa
  • unikaniem kontaktów społecznych lub zawodowych, które pociągają za sobą istotny kontakt z ludźmi, z powodu obawy przed krytyką, nieakceptacją lub odrzuceniem.

Towarzyszącą cechą może być nadwrażliwość na odrzucenie i krytykę.

W literaturze przedmiotu [2] w opisie przypadków autor pisze, że pacjent z tym typem osobowości „Wyjaśnił, że w sytuacjach społecznych czuje się zażenowany i nie na miejscu, że zawsze obawiał się krytyki, dezaprobaty i odrzucenia. Narzekał, że nie posiada żadnych bliskich przyjaciół, że przeszły mu przez palce różne okazje nawiązania przyjacielskich kontaktów, ponieważ nie umie rozmawiać z ludźmi, jeśli nie ma pewności, że jest naprawdę lubiany. Uczucie to uniemożliwia mu uczestniczenie w wielu imprezach i zdarzeniach, w których miałby ochotę uczestniczyć.” Opis ten odzwierciedla obie cech lękliwego (unikającego) zaburzenia osobowości – zarówno elementy lęku i obaw, jak i unikania różnych sytuacji oraz utraconych możliwości, które z tego lęku wynikają.

Osoby dotknięte tym zaburzeniem unikają takiej aktywności w okresie nauki lub w pracy, która wymagałaby intensywnego kontaktu z innymi ludźmi, z powodu wspomnianego wyżej lęku przed krytyką, niezrozumieniem lub odrzuceniem. Toteż takie momenty życia, w których pojawiają się nowe zadania rozwojowe, są dla tych osób szczególnie trudne – może to być konieczność podjęcia pracy po okresie nauki, rozmowa kwalifikacyjna w ramach poszukiwania zajęcia, sytuacja awansu albo podjęcia pracy po zakończeniu urlopu macierzyńskiego itp. W sytuacjach społecznych nie pojawiają się takie objawy, jakie towarzyszą fobii społecznej, np. obawa przez zaczerwienieniem lub występowanie drżeń, silnego lęku, obaw przed bezwiednym oddaniem moczu. Stres jest tu dość zbliżony do obserwowanego w fobii społecznej, jednak nie ujawnia się tak silnie.

Nadwrażliwość na krytykę jest istotną cechą osób z osobowością lękliwą. Są szczególnie wyczulone na najmniejsze ślady rzeczywistego lub tylko domniemanego krytycyzmu lub odrzucenia. Przed nawiązaniem bliższej relacji często „testują” i obserwują drugą osobę, sprawdzając poziom akceptacji. Mogą być w związku z tym odbierane jako ciche, zahamowane i „niewidoczne”. Sposób mówienia może być bardzo ostrożny i kontrolowany, mogą sprawiać wrażenie lękliwych i niezdarnych w kontakcie z innymi ludźmi. Najczęściej spodziewają się, że wszystko co powiedzą, będzie odebrane jako niewłaściwe, toteż często wolą nie wypowiadać się w ogóle. Mają silne przekonanie o własnej nieadekwatności, nieprzystosowaniu, nieatrakcyjności, cechują się niewłaściwie niską samooceną. Jak wspomniano wyżej, wiele cech osobowości lękliwej (unikającej) jest charakterystycznych również dla osób z fobią społeczną.

Rozpowszechnienie tego rodzaju zaburzeń osobowości jest szacowane na 0,5%–1% populacji ogólnej. Zaburzenie to często zaczyna się w okresie dzieciństwa jako nieśmiałość i wstydliwość oraz tendencja do unikania rówieśników. Cechy te mogą nasilać się w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, kiedy kontakty z innymi osobami, poza rodziną, stają się szczególnie istotne.

Przyczyny

Wskazuje się na wiele elementów, które mogą leżeć u podstaw ukształtowania się osobowości lękliwej. Według modelu bio-psycho-społecznego mogą to być czynniki genetyczne, czynniki związane z procesem wychowania i sposobem interakcji z ważnymi osobami w dzieciństwie oraz czynniki psychologiczne (wynikające z temperamentu i charakteru, kształtującego się w interakcji ze środowiskiem społecznym). Nie można wyróżnić jednego czynnika, przeciwnie – zespół różnych elementów występujących u tej samej osoby przyczynia się do rozwoju osobowości lękliwej.

Uwzględniano na przykład takie cechy, jak nadwrażliwość, lęk przed nowymi sytuacjami i zaangażowaniem w nieznaną dotychczas aktywność oraz nadmiernie aktywny system zahamowania zachowań, jako czynniki sprzyjające kształtowaniu osobowości lękliwej. Dzieci z tego rodzaju cechami mogą doświadczać sytuacji społecznych w sposób negatywny (mają w związku z tym niekorzystne doświadczenia) i następnie kształtować i utrwalać takie sposoby interpretowania rzeczywistości oraz przekonania poznawcze (sposoby automatycznego myślenia), które sprzyjają powstawaniu zaburzenia osobowości.

Leczenie

Leczenie ma głównie charakter psychoterapii, jego celem może być między innymi poprawa własnego obrazu. Podkreśla się, że osoby z zaburzeniami osobowości mogą być idealnymi kandydatami do skutecznej psychoterapii, ponieważ mają motywację (często chcą zmienić swoje życie i dostrzegają swój problem) i odczuwają potrzebę nawiązywania relacji (co może sprzyjać nawiązaniu relacji z psychoterapeutą). W początkowym okresie leczenia osobom tym trudno zaangażować się w psychoterapię grupową, preferowana jest więc psychoterapia indywidualna. Spotkania grupowe stają się możliwe w dalszym etapie leczenia.

Farmakoterapia może polegać na podawaniu niektórych leków należących do grupy środków przeciwdepresyjnych. Leki uspokajające powinny być stosowane jedynie doraźnie i ostrożnie, ponieważ nie leczą problemu, a stwarzają jedynie ryzyko uzależnienia. W przypadku współwystępowania lub dołączenia się problemów, takich jak depresja, fobia społeczna, agorafobia, należy zastosować odpowiednie leczenie.


Piśmiennictwo:

1. ICD-10. Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych i Zaburzeń Zachowania. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius” i Instytut Psychiatrii i Neurologii, Kraków–Warszawa 2000.
2. Üstün T.B., Bertelsen A., Dilling H. i wsp.: ICD-10. Zaburzenia psychiczne osób dorosłych. Opisy przypadków klinicznych. Medical Press, Gdańsk 1999.
3. American Psychiatric Association: Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-IV. Washington 1994.
4. Avoidant Personality Disorder: http://www.avoidantpersonality.com (cyt.16.11.2012)
21.11.2012

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Pięć minut dla pacjenta
    Lekarze rodzinni mają na zbadanie jednego pacjenta średnio po kilka minut. Taka sytuacja rodzi frustracje po obu stronach – wśród chorych, bo chcieliby więcej uwagi, oraz wśród lekarzy, bo nie mogą jej pacjentom poświęcić.
  • Dlaczego pacjenci muszą czekać w kolejkach?
    Narodowy Fundusz Zdrowia wydaje rocznie na leczenie pacjentów ponad 60 mld zł. Ale ani te pieniądze, ani rozwiązania wprowadzane przez Ministerstwo Zdrowia – tzw. pakiet onkologiczny i pakiet kolejkowy – nie zmienią sytuacji. Dlaczego?