Płuca to jeden z istotnych narządów, położony w klatce piersiowej i odpowiadający za wymianę gazową. W pęcherzykach płucnych tlen z powietrza przechodzi do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do powietrza. Choroby płuc są stosunkowo częste. Palenie papierosów uszkadza płuca i prowadzi do wielu chorób, często śmiertelnych, nie tylko układu oddechowego.
Płuca – budowa
Płuca to jeden z najważniejszych narządów, parzysty narząd położony w klatce piersiowej. Od ściany klatki piersiowej płuca są oddzielone dwiema blaszkami opłucnymi: opłucną ścienną i opłucną płucną. Pomiędzy nimi znajduje się szczelina, czyli jamy opłucnej, która jest wypełniona niewielką ilością płynu. Płyn ten zmniejsza tarcie, aby możliwe były bezpieczne i skuteczne ruchy oddechowe podczas oddychania.
Fot. RTG płuc - projekcja tylno-przednia (A) i boczna lewa (B). 1 – tchawica, 2 – oskrzele główne prawe, 3 – oskrzele główne lewe, 4 – oskrzele pośrednie. Źródło Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025
Płuca składają się z dwóch części – prawego i lewego płuca. Prawe płuco dzieli się głębokimi szczelinami na trzy płaty: górny, środkowy i dolny, natomiast lewe płuco ma tylko dwa płaty: górny i dolny i jest mniejsze, ponieważ po lewej stronie w klatce piersiowej znajduje się serce. Następnie płuca dzielą się na segmenty; w obu płucach znajduje się po dziesięć segmentów. Każdy płat płuc ma własne rozgałęzienie oskrzelowe, czyli w uproszczeniu system rurek, którymi powietrze dostaje się do płuc. Oskrzela rozgałęziają się drzewiasto i przechodzą w system stopniowo coraz mniejszych rurek zwanych oskrzelikami. Oskrzeliki są zakończone pęcherzykami płucnymi. Skupiska pęcherzyków tworzą strukturę podobną do grona winogron. Pęcherzyki płucne oplatają gęste sieci naczyń włosowatych, dzięki czemu możliwa jest wymiana gazowa.
Płuca – funkcje
Podstawową funkcją płuc jest wymiana gazowa. Wymiana gazowa odbywa się na zasadzie dyfuzji: tlen z powietrza przechodzi do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do powietrza w pęcherzykach płucnych. Proces ten zachodzi dzięki różnicy stężeń tlenu i dwutlenku węgla w powietrzu i krwi.
Ponadto płuca odgrywają role w:
- termoregulacji – poprzez proces parowania wody, który zachodzi w drogach oddechowych płuca wpływają na utrzymanie prawidłowej temperatury ciała
- ochronie przed zanieczyszczeniami i patogenami znajdującymi się we wdychanym powietrzu – płuca pełnią funkcję barierową, co jest możliwe dzięki m.in. rzęskom nabłonkowym i wydzielaniu śluzu
- utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej – płuca wpływają na utrzymanie odpowiedniego pH krwi, usuwając nadmiar dwutlenku węgla.
Pojemność płuc
Pojemność płuc to maksymalna ilość powietrza, jaką płuca mogą pomieścić, w zależności od różnych faz oddychania. Jest to jeden z podstawowych parametrów funkcji układu oddechowego, który ma kluczowe znaczenie w ocenie wydolności płuc. Pojemność płuc nie jest stała i może się różnić w zależności od wieku, płci, wzrostu, kondycji fizycznej, a także ewentualnych chorób układu oddechowego.
Pojemność płuc zależy od objętości powietrza, które jest w stanie przemieszczać się przez drogi oddechowe w czasie cyklu oddychania. Całkowita pojemność płuc jest sumą kilku objętości powietrza, które są używane w trakcie wdechu i wydechu.
Pojemność płucmożna mierzyć za pomocą różnych technik. Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi jest spirometr, urządzenie, które pozwala na ocenę objętości powietrza wdychanego i wydychanego podczas różnych faz oddychania. Spirometria jest wykorzystywana do diagnozowania chorób układu oddechowego, takich jak astma czy przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP).
Badane parametry podczas spirometrii to:
- objętość oddechowa (TV) – jest to objętość powietrza wdychana lub wydychana podczas spokojnego oddychania. Zwykle wynosi ona około 500 ml u dorosłego człowieka w spoczynku.
- zapasowa objętość wdechowa (IRV) – jest to objętość powietrza, o którą można pogłębić spokojny wdech
- zapasowa objętość wydechowa (ERV) – jest to objętość powietrza, jaką można usunąć z płuc po zakończeniu spokojnego wydechu
- pojemność wdechowa (IC) – jest to suma objętości wdechowej (TV) i zapasowej objętości wdechowej (IRV)
- pojemność życiowa (VC) – jest to suma objętości wdechowej (TV), zapasowej objętości wydechowej (ERV) i zapasowej objętości wdechowej (IRV).
Przeczytaj więcej: Spirometria: co to jest, jak przebiega i co wykrywa?
Czynniki wpływające na pojemność płuc
Pojemność płuc jest różna u różnych osób i wpływają na nią następujące czynniki:
- wiek – wraz z wiekiem pojemność płuc zwykle maleje. Proces ten jest związany z naturalnym osłabieniem struktury płuc oraz utratą elastyczności.
- płeć – u mężczyzn pojemność płuc zazwyczaj jest większa niż u kobiet
- aktywność fizyczna – u sportowców wydolność układu oddechowego jest wyższa, co prowadzi do zwiększonej pojemności płuc
- choroby płuc, zwłaszcza tzw. restrykcyjne, takie jak np. idiopatyczne włóknienie płuc, zmniejszają pojemność płuc.
Najczęstsze choroby płuc
Z płucami może się wiązać wiele chorób, niektóre dotyczą tylko układu oddechowego, a inne także różnych narządów. Płuca są kluczowym narządem i ich odpowiednie funkcjonowanie warunkuje prawidłowe funkcjonowanie organizmu.
Do najczęstszych chorób płuc należą:
- zakażenia, czyli zapalenie płuc, wywołane przez bakterie, wirusy lub grzyby
- choroby obturacyjne, czyli takie, w których przepływ powietrza przez drogi oddechowe jest utrudniony. Należą do nich m. in. przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), astma
- choroby restrykcyjne, czyli spowodowane ograniczeniem rozprężania płuc, np. idiopatyczne włóknienie płuc
- nowotwory płuc, czyli rak płuca, przerzuty innych nowotworów do płuc.
Czynniki wpływające na zdrowie płuc
Na zdrowie i prawidłowe funkcjonowanie płuc oddziałuje wiele czynników, z których zasadniczy to jakość powietrza. Palenie papierosów – zarówno czynne, jak i bierne – jest aktywnością, która uszkadza płuca i prowadzi do wielu chorób, często śmiertelnych, nie tylko płuc. Oddychanie zanieczyszczonym smogiem powietrzem także działa negatywnie na zdrowie układu oddechowego.
Choroby płuc – diagnostyka
To, że u pacjenta występuje choroba płuc lekarz może podejrzewać już po zebraniu wywiadu i przeprowadzeniu badania przedmiotowego. Podczas osłuchiwania płuc lekarz na podstawie szmeru może ustalić rozpoznanie lub wstępne rozpoznanie choroby. Przeczytaj więcej: Osłuchiwanie płuc i szmery oddechowe
W razie konieczności, lekarz może zalecić badania dodatkowe, takie jak:
