Niedoczynność przysadki

Niedoczynność przysadkiOceń:
dr hab. n. med. Tomasz Bednarczuk, prof. WUM1, lek. Agnieszka Guranowska2
1Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Endokrynologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny
2IV Oddział Chorób Wewnętrznych, SPZOZ Szpital Bielański im. Ks. Jerzego Popiełuszki, Warszawa
Niedoczynność przysadki
Ryc. Patrick J. Lynch, Wikimedia Commons

Co to jest i jakie są przyczyny?

Niedoczynność przysadki to schorzenie związane z brakiem lub niedostatecznym wydzielaniem jednego lub kilku hormonów przysadki - gruczołu wydzielania wewnętrznego położonego w środkowym dole czaszkowym. Jej wyspecjalizowane komórki wytwarzają hormony pobudzające obwodowe gruczoły dokrewne, takie jak tarczyca, nadnercza, gonady (jajniki, jądra) do syntezy (wytwarzania) i wydzielania hormonów niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Tabela. Hormony przysadki
Hormon przysadki Wpływ na gruczoł Funkcja Objawy braku hormonu przysadki
TSH – hormon tyreotropowy* tarczyca Pobudza syntezę i wydzielanie hormonów tarczycy Wtórna niedoczynność tarczycy
ACTH – hormon adrenokortykotropowy* nadnercza Pobudza syntezę i wydzielanie kortyzolu Wtórna niedoczynność nadnerczy
FSH – hormon folikulotropowy* gonady (jajniki i jądra) U kobiet stymuluje dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych, u mężczyzn - spermatogenezę Dzieci – brak cech dojrzewania płciowego
Kobiety – brak miesiączki, możliwy zanik owłosienia płciowego
Mężczyźni – zaburzenia erekcji, obniżenie popędu płciowego, zanik owłosienia płciowego, ginekomastia, zmniejszenie masy mięśniowej, niepłodność
LH – hormon luteinizujący* Stymuluje owulację u kobiet oraz syntezę hormonów płciowych u obu płci
GH – hormon wzrostu* wątroba pobudza syntezę czynników wzrostowych (głównie IGF-1) Dzieci – niedobór wzrostu, hipoglikemia
Dorośli - podwyższone stężenie cholesterolu, zmniejszenie gęstości mineralnej kości
PRL – prolaktyna* gruczoły sutkowe pobudza laktację brak wydzielania mleka (laktacji) u kobiet po porodzie
ADH – wazopresyna** nerki zagęszczanie moczu wzmożone pragnienie wielomocz
* hormony przedniego płata przysadki
** hormon tylnego płata przysadki

Niedobór hormonów obwodowych spowodowany przez upośledzenie czynności przedniego płata przysadki określa się mianem wtórnej niedoczynności gruczołów obwodowych. Do niedoczynności przysadki mogą prowadzić:

  • nowotwory okolicy podwzgórzowo-przysadkowej (guzy złośliwe lub duże guzy łagodne, np. gruczolaki przysadki)
  • zmiany zapalne mózgu
  • urazy głowy
  • uszkodzenia jatrogenne (tzn. związane z operacją neurochirurgiczną lub radioterapią)
  • udar przysadki (krwawienie wewnątrz przysadki)
  • zaburzenia rozwojowe i wrodzone.

Jak często występuje?

Najczęściej stwierdzany niedobór hormonu wzrostu występuje u 1 na 3–4 tys. osób.

Jak się objawia?

Objawy niedoczynności przysadki są bardzo różnorodne i zależą od wielu czynników, w tym: od wieku i płci osoby, u której wystąpiła niedoczynność, przyczyny i czasu trwania choroby oraz od niedoboru określonych hormonów.

Najczęściej występujące dolegliwości i objawy to:

  • zaburzenia miesiączkowania
  • niepłodność, impotencja
  • zanik owłosienia łonowego i dołów pachowych
  • brak laktacji u kobiet po porodzie
  • osłabienie, senność
  • niskie ciśnienie tętnicze oraz hipotonia ortostatyczna (spadek ciśnienia tętniczego i możliwe zasłabnięcia przy szybkim wstawaniu z pozycji leżącej)
  • obniżone stężenie glukozy we krwi (hipoglikemia)
  • blada, sucha skóra
  • łatwe marznięcie
  • chudnięcie
  • opóźnienie wzrastania u dzieci.

Co robić w razie wystąpienia objawów?

Podejrzenie niedoczynności przysadki wymaga pilnej diagnostyki endokrynologicznej. W pierwszej kolejności konieczna jest ocena czynności kory nadnerczy, gdyż wtórna niedoczynność tego gruczołu może być stanem zagrożenia życia. Ponadto, nagle rozwijająca się niedoczynność przysadki w przebiegu urazu lub udaru jest wskazaniem do pilnej hospitalizacji.

Jak lekarz ustala diagnozę?

Po zbadaniu chorego, lekarz zaleca odpowiednie badania biochemiczne (hormonalne), które potwierdzą rozpoznanie (zmniejszenie stężenia hormonów obwodowych z obniżonymi lub pozostającymi przy dolnej granicy normy stężeniami odpowiadających im hormonów przysadki, zmniejszenie stężenia hormonu wzrostu i IGF-1). Ponadto może zlecić odpowiednie testy stymulacyjne.

W każdym przypadku należy starać się ustalić przyczynę zaburzeń czynności przysadki, co ma istotne znaczenie przy wyborze leczenia. Najlepszym badaniem obrazowym wykonywanym w tym celu jest rezonans magnetyczny przysadki.

Jakie są sposoby leczenia?

Leczenie niedoczynności przysadki obejmuje:

  • leczenie substytucyjne - wyrównujące istniejące niedobory hormonalne. Stosuje się odpowiednie hormony obwodowe:
    • doustne preparaty L-tyroksyny przy niedoborze hormonów tarczycy
    • doustne glikokortykosteroidy (np. hydrokortyzon) przy wtórnej niedoczynności nadnerczy
    • preparaty testosteronu (u mężczyzn) i estrogenów z gestagenami (u kobiet w okresie przedmenopauzalnym) przy wtórnej niedoczynności gonad
    • rekombinowany ludzki hormon wzrostu w postaci zastrzyków podskórnych u dzieci z niedoborem wzrostu. Wskazania do leczenia hormonem wzrostu chorych dorosłych nie są jednoznacznie ustalone

Leczenie substytucyjne jest najczęściej przewlekłe, w sytuacji nieodwracalnego (trwałego) uszkodzenia przysadki prowadzone jest do końca życia, a leczenie preparatem hormonu wzrostu - do czasu zakończenia procesu wzrastania. Należy pamiętać, że w pewnych sytuacjach (infekcje, stres) wskazane jest zwiększenie dawki przyjmowanych glikokortykosteroidów. Zaprzestanie leczenia wyrównującego bez porozumienia z lekarzem stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia.

  • leczenie przyczynowe - leczenie choroby, która spowodowała upośledzenie funkcji przysadki (np. operacyjne usunięcie gruczolaka przysadki).

W niektórych przypadkach leczenie takie może doprowadzić do ustąpienia niedoczynności przysadki. Chorym z niedoczynnością przysadki zaleca się noszenie przy sobie informacji (np. karta informacyjna leczenia szpitalnego lub bransoleta) o rozpoznaniu niedoczynności przysadki oraz rodzaju i dawce przyjmowanych leków.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie?

W części przypadków po leczeniu przyczynowym obserwuje się ustąpienie objawów niedoboru hormonów przysadki (np. po leczeniu operacyjnym niektórych chorych z niedoczynnością przysadki wywołaną uciskiem przez gruczolaka przysadki, po antybiotykoterapii w przypadku bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych). Pozostali chorzy wymagają leczenia substytucyjnego do końca życia. Odpowiednie wyrównanie niedoborów hormonalnych warunkuje dobry stan zdrowia tych chorych oraz dobre rokowanie. W przypadku pacjentów z niedoczynnością przysadki w przebiegu nowotworów złośliwych rokowanie co do zdrowia i życia zależy od rodzaju guza i stopnia zaawansowania choroby nowotworowej.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Pacjenci przewlekle leczeni substytucyjnie wymagają okresowej kontroli specjalistycznej przez całe życie. Częstotliwość wizyt, kontrolnych badań obrazowych, częstość i ilość wykonywanych oznaczeń hormonalnych ustalana jest zwykle indywidualnie, zależnie od zakresu niedoborów hormonalnych, stopnia ich wyrównania oraz przyczyny niedoczynności przysadki.

Co robić, aby uniknąć zachorowania?

W części przypadków nie jesteśmy w stanie uniknąć chorób, które doprowadzają do niedoczynności przysadki (np. zaburzenia rozwojowe i wrodzone). Doskonalenie technik operacji neurochirurgicznych oraz metod radioterapii może zmniejszyć ryzyko jatrogennego uszkodzenia przysadki. Szczepienia profilaktyczne (np. przeciwgruźlicze) oraz wczesne rozpoznawanie i skuteczne leczenie zakażeń bakteryjnych może uchronić nas przed wystąpieniem groźnych powikłań zapalnych ze strony ośrodkowego układu nerwowego przebiegających z niedoczynnością przysadki.

Zachowania prozdrowotne, m.in. unikanie palenia papierosów, mogą zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób nowotworowych dających przerzuty do ośrodkowego układu nerwowego, w tym do przysadki.

Udostępnij:

Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Na co choruje system ochrony zdrowia

  • Coś drgnęło?
    "Dlaczego kierowcy TIR-ów, pekaesów, motorniczy, piloci, mają regulowany maksymalny czas pracy, a lekarze i pielęgniarki, którym również powierzamy nasze życie, nie?" – to jeden z głosów w internetowych dyskusjach po tragedii w Szpitalu im. Żeromskiego w Krakowie.
  • Praktyki za złotówki
    Wakacje dla studentów medycyny to okres praktyk. Przyszli adepci sztuki medycznej godzą się z tym, że w zawodzie lekarza czy pielęgniarki trzeba pracować, kiedy inni odpoczywają. Bunt rodzi się, kiedy słyszą, że szpitalom za praktykę trzeba płacić.
  • Za mało lekarzy w POZ
    Podstawowa opieka zdrowotna powinna być fundamentem systemu ochrony zdrowia – zgodzili się uczestnicy dyskusji panelowej, poświęconej POZ, przeprowadzonej podczas konferencji Szczyt Zdrowie 2016. Tylko – co to dokładnie znaczy? I na ile zapowiedzi mają szansę przełożyć się na konkretne rozwiązania?
  • Doktor w średnim wieku
    Przeciętny wiek polskiego lekarza to 54 lata. To wystarczająco dużo, by niepokoić się o ciągłość zawodu w Polsce – wynika z map zdrowotnych opracowanych przez Ministerstwo Zdrowia.

Bez znieczulenia

Blog Katarzyny Kubisiowskiej

  • Myślę, co myśli minister

    Polski obywatel przetrwał 123 lata zaborów, 6 lat okupacji, pół wieku komuny, permanentne niedostatki ekonomiczne, więc i z chorobą da sobie radę. Co was nie złamie, to was, drodzy pacjenci, których dobro leży mi na sercu, wzmocni.

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies